Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

cliché - (drukvorm; gemeenplaats)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

cliché zn. ‘drukvorm; gemeenplaats’
Nnl. cliché ‘drukvorm?’ [1836; Penning-magazijn], cliché ‘afdruk’ [1872; Dale clicheeren], het werk van een zelfstandig leerling, niet het cliché eens navolgers ‘niet-origineel werk, slaafse kopie’ [1879; WNT zelfstandig], cliché's ‘gemeenplaatsen’ [1949; WNT visualisatie].
Ontleend aan Frans cliché ‘afdruk, kopie’ [1809; Rey], verl.deelw. van clicher ‘een afdruk maken’ [1803]. De verdere herkomst is niet erg duidelijk, misschien is het een klanknabootsing van het geluid dat bij het afdrukken gemaakt wordt. In de loop van de 19e eeuw krijgt cliché in het Frans de overdrachtelijke betekenissen ‘weinig origineel werk’ en ‘telkens terugkerende frasen’ [1869; Rey]; het Nederlands heeft die betekenissen ontleend of wellicht ook zelfstandig ontwikkeld.
clichématig bn. ‘weinig origineel, plichtmatig, afgezaagd’. Nnl. cliché-matig ‘telkens op dezelfde wijze, plichtmatig’ [1912; WNT verdompelen]. Gevormd uit cliché in de betekenis ‘niet-origineel werk, gemeenplaats’ en -matig ‘in de vorm van’.
Lit.: Hollandsch penning-magazijn voor de jeugd 2 (1836), 117

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

cliché [drukplaat] {1892} < frans cliché, klanknabootsende vorming (van het geluid van het drukken).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

clichee znw. o., in laatnnl. < fra. cliché ‘afdruk, kopie’, dat zelf in de 19de eeuw van clicher ‘afdruk maken’ gevormd is. Dit woord gaat terug op nhd. klitsch ‘klompje, natte deegachtige massa’, wat er op wijst dat men aanvankelijk een nabootsing in leem bedoelde.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

cliché s.nw.
1. Sink- of koperplaat waarin 'n afbeelding sodanig geëts is dat daar afdrukke van gemaak kan word. 2. Geykte uitdrukking.
In bet. 1 uit Ndl. cliché (1892). In bet. 2 uit Eng. cliché (1950).
Ndl. cliché uit Fr. cliché (sedert 19de eeu) 'stereotipe drukplaat' uit clicher 'stereotipeer' (nabootsing van klank wanneer matriks op die gesmolte staal val om stereotipe plaat te maak); hierdie bet. word later in die taal- en letterkunde gebruik.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

cliché: 1. “drukblok; 2. geykte uitdr.” (vgl. calque), deur drukkuns, taal- en lettk. bek.; Fr. cliché (sedert 19e eeu) en daaruit dan ook Ndl. en Eng.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

cliché (Frans cliché)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

cliché ‘drukplaat; gemeenplaats’ -> Indonesisch klisé ‘fotonegatief; drukplaat, stereotype; telkens weer gebruikte en daardoor versleten zinswending, gemeenplaats; imitatie’; Boeginees kalîse ‘drukplaat’; Javaans klisé ‘drukplaat; fotonegatief’; Madoerees klisī ‘gemeenplaats’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

cliché drukplaat 1892 [WNT] <Frans

cliché afgezaagde uitspraak 1950 [GVD] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut