Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

centrifuge - (centrifugaalmachine)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

centrifugaal bn. ‘middelpuntvliedend’
Nnl. in de samenstelling centrifugaalkracht ‘middelpuntvliedende kracht’ [1824; Weiland], centrifugaal ‘middelpuntvliedend’ [1872; Dale].
Ontleend aan Engels centrifugal [1687; OED], een afleiding van Neolatijn centrifugus ‘middelpuntvliedend’, een woord bedacht door Sir Isaac Newton (Principia 1687) op basis van Latijn centrum ‘middelpunt’, zie → centrum, en Latijn fugere ‘vluchten’, zie → fuga.
centrifugeren ww. ‘met een centrifuge scheiden, zuiveren enz.’. Nnl. gecentrifugeerd (verl.deelw.) ‘gezuiverd (van suiker)’ [1896; WNT stroop II]. Ontleend aan Frans centrifuger ‘id.’ [1871; Rey], afleiding van Frans centrifuge.. ♦ centrifuge zn. ‘machine die centrifugaalkracht gebruikt, met name voor het drogen van wasgoed’. Nnl. centrifuge ‘machine voor het scheiden van suiker en melasse’ [1865; WNT uitlekken I], ‘machine voor het ontromen van melk’ [1910; WNT reiniging], ‘machine voor het drogen van wasgoed’ [1918; WNT wegvoeren]. Afleiding van het werkwoord centrifugeren, of ontleend aan Frans centrifuge ‘machine voor het ontromen van melk’ [1895; Rey], zelfstandig gebruik van het bn. centrifuge ‘centrifugaal’ [1700; Rey], gevormd op basis van Neolatijn centrifugus ‘id.’. Andere centrifugaalmachines, o.a. voor het drogen van wasgoed, heten in het Frans centrifugeuse [1897; Rey].

EWN: centrifugaal bn. 'middelpuntvliedend' (1824)
ANTEDATERING: de Centripetaal- en Centrifugaal-kracht [1805; Von Poppe 1, 158]
Later: de "centrifugale" (middelpunt-schuwende) kracht [1821; Nieuwenhuis s.v. centrale beweging) (EWN: 1872)
EWN: ♦ centrifugeren ww. 'met een centrifuge scheiden, zuiveren enz.' (1896)
ANTEDATERING: gecentrifugeerde suiker [1861; Bataviaasch handelsblad (KB) 18/12]
Later: door veel te centrifugeren (bij de bereiding van suiker) [1863; Goessche courant (KZ) 7/9]
EWN: ♦ centrifuge zn. 'machine die centrifugaalkracht gebruikt, met name voor het drogen van wasgoed' (1865)
ANTEDATERING: de kracht, bekend onder de benaming van centrifuge [1843; Groninger courant (KB) 4/8]
Later: centrifuge 'toestel voor de bereiding van suiker' [1851; AHB 22/5] (EWN: 1865); centrifuge 'droogapparaat voor wasgoed' [1887; Middelburgsche courant (KZ) 12/1] (EWN: 1918)
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

centrifuge (Frans centrifuge)

P.H. van Laer (1949), Vreemde woorden in de natuurkunde, Groningen/Batavia.

Centrifuge (→ centrifugaal). Toestel waarin van centrifugale krachten wordt gebruik gemaakt om stoffen in hun verschillende bestanddelen te splitsen naar hun dichtheid.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

centrifuge ‘centrifugaalmachine’ -> Indonesisch séntrifuse ‘centrifugaalmachine’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

centrifuge centrifugaalmachine 1865 [WNT uitlekken I] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut