Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

centrifugaal - (middelpuntvliedend)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

centrifugaal bn. ‘middelpuntvliedend’
Nnl. in de samenstelling centrifugaalkracht ‘middelpuntvliedende kracht’ [1824; Weiland], centrifugaal ‘middelpuntvliedend’ [1872; Dale].
Ontleend aan Engels centrifugal [1687; OED], een afleiding van Neolatijn centrifugus ‘middelpuntvliedend’, een woord bedacht door Sir Isaac Newton (Principia 1687) op basis van Latijn centrum ‘middelpunt’, zie → centrum, en Latijn fugere ‘vluchten’, zie → fuga.
centrifugeren ww. ‘met een centrifuge scheiden, zuiveren enz.’. Nnl. gecentrifugeerd (verl.deelw.) ‘gezuiverd (van suiker)’ [1896; WNT stroop II]. Ontleend aan Frans centrifuger ‘id.’ [1871; Rey], afleiding van Frans centrifuge.. ♦ centrifuge zn. ‘machine die centrifugaalkracht gebruikt, met name voor het drogen van wasgoed’. Nnl. centrifuge ‘machine voor het scheiden van suiker en melasse’ [1865; WNT uitlekken I], ‘machine voor het ontromen van melk’ [1910; WNT reiniging], ‘machine voor het drogen van wasgoed’ [1918; WNT wegvoeren]. Afleiding van het werkwoord centrifugeren, of ontleend aan Frans centrifuge ‘machine voor het ontromen van melk’ [1895; Rey], zelfstandig gebruik van het bn. centrifuge ‘centrifugaal’ [1700; Rey], gevormd op basis van Neolatijn centrifugus ‘id.’. Andere centrifugaalmachines, o.a. voor het drogen van wasgoed, heten in het Frans centrifugeuse [1897; Rey].

EWN: centrifugaal bn. 'middelpuntvliedend' (1824)
ANTEDATERING: de Centripetaal- en Centrifugaal-kracht [1805; Von Poppe 1, 158]
Later: de "centrifugale" (middelpunt-schuwende) kracht [1821; Nieuwenhuis s.v. centrale beweging) (EWN: 1872)
EWN: ♦ centrifugeren ww. 'met een centrifuge scheiden, zuiveren enz.' (1896)
ANTEDATERING: gecentrifugeerde suiker [1861; Bataviaasch handelsblad (KB) 18/12]
Later: door veel te centrifugeren (bij de bereiding van suiker) [1863; Goessche courant (KZ) 7/9]
EWN: ♦ centrifuge zn. 'machine die centrifugaalkracht gebruikt, met name voor het drogen van wasgoed' (1865)
ANTEDATERING: de kracht, bekend onder de benaming van centrifuge [1843; Groninger courant (KB) 4/8]
Later: centrifuge 'toestel voor de bereiding van suiker' [1851; AHB 22/5] (EWN: 1865); centrifuge 'droogapparaat voor wasgoed' [1887; Middelburgsche courant (KZ) 12/1] (EWN: 1918)
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

centrifugaal [middelpuntvliedend] {centrifugaal-kracht 1824} < engels centrifugal, van modern latijn centrifugus [idem], gevormd door Sir Isaac Newton (1642-1727) van latijn centrum (vgl. centrum) + fugere.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

sentrifugaal b.nw.
Weg van die middelpunt af.
Uit Ndl. centrifugaal (1824).
Ndl. centrifugaal uit Eng. centrifugal (ongeveer 1721) uit Moderne Latyn centrifugus, deur sir Isaac Newton (1642 - 1727) gevorm van Latyn centrum 'middelpunt' en fugere 'vlug' (d.w.s. wegbeweeg van die middelpunt af).
D. zentrifugal (19de eeu), Fr. centrifuge, It. centrifugo, Port. centrífugo, Sp. centrífugo.
Vgl. middelpuntvliedend.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

centrifugaal (Engels centrifugal)

P.H. van Laer (1949), Vreemde woorden in de natuurkunde, Groningen/Batavia.

Centrifugaal (< → centri-, + Lat. fúgere = vluchten). Het middelpunt ontvluchtend, middelpuntvliedend.

E.J. Dijksterhuis (1939), Vreemde woorden in de wiskunde

Centrifugaal (< Lat. centrum = middelpunt; fugere = vluchten) . Middelpuntvliedend.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

centrifugaal ‘middelpuntvliedend’ -> Indonesisch séntrifugal ‘middelpuntvliedend’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

centrifugaal middelpuntvliedend 1824 [WEI] <Engels

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut