Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

centreren - (het midden zoeken)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

centrum zn. ‘middelpunt’
Mnl. centrum ‘passer’ [1400-50; MNW]; vnnl. centrum ‘middelpunt’ [1568; WNT vochtigheid]; nnl. centrum ‘brandpunt van bepaalde activiteiten’ [1841; WNT tin II], ‘gematigde partij in de landsvergadering’ [1864; Calisch], ‘hart van een stad’ [1880; WNT voorgeborcht(e)], ‘instelling’ [1921; WNT specialiseeren].
Ontleend aan Latijn centrum < Grieks kéntron ‘stekel, punt’, afleiding van het werkwoord kenteĩn ‘steken, prikken’. De betekenis heeft zich van ‘stekel, punt’ via ‘vaststaand been van een passer’ en ‘plaats waar men de passerpunt inprikt’ ontwikkeld tot ‘middelpunt’; zie ook → centraal.
De betekenis ‘politiek midden’ is ontstaan in de Franse Nationale Assemblée van 1789, waar de edelen rechts en de derde stand links van de voorzitter zaten; de aanduiding van deze posities kreeg al snel een politieke lading: Frans centre ‘politiek midden’ [1822; Rey]; zie ook → links en → rechts.
centreren ww. ‘(het zwaartepunt, de as, etc.) in het middelpunt brengen’. Nnl. centreeren [1828; WNT Aanv.]. Afleiding van centrum of ontleend aan Frans centrer ‘in het middelpunt brengen’ [1699: Rey].

EWN: centrum zn. 'middelpunt' (1400-50*)
ANTEDATERING: int middel van aertrike, Dats in centro [1400-29; MNW-R, Natuurkunde van het geheelal]
Later: vanden circumferenciën (omtrek) totten centrum 'van de omtrek tot het middelpunt' [1485; iMNW wederhalen]
{* De datering van de eerste attestatie in het EWN (1400-50) moet gewijzigd worden in: [1462; MNW].}
EWN: ♦ centreren ww. '(het zwaartepunt, de as, etc.) in het middelpunt brengen' (1828)
ANTEDATERING: dat eene lens wel "gecentreerd" is [1767; Vad.lett. 2, 204]
Later: komen te centreeren 'samenkomen' [1789; Jaerboeken 2, 1195]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

centreren [het midden zoeken] {1824} < frans centrer, van centre [middelpunt] < latijn centrum.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

centreren het midden zoeken 1824 [WEI] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut