Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

centrale - (hoofdkantoor)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

centraal bn. ‘in het midden gelegen’
Nnl. centraale vergadering ‘overkoepelende, landelijke vergadering’ [1795; Vrijheid, gelijkheid], centrale wapenplaats [1850; WNT wapenplaats].
Ontleend aan Frans central ‘het middelpunt vormend’ [1377; Rey] < Latijn centrālis ‘zich in het midden bevindend’, afgeleid van Latijn centrum ‘middelpunt’, zie → centrum.
centrale zn. ‘hoofdpost; centrale fabriek; overkoepelend orgaan, (vak)bond’. Nnl. in elektriciteitscentrale ‘fabriek van elektrische stroom’ [1907; WNT retour], telefooncentrale ‘centrale verbindingspost’ [1919; WNT telefoon], vakcentrale ‘vakbond’ [1922; WNT vak], centrale ‘bond, overkoepelend orgaan’ [1922; WNT arbeidsbeurs]. Ontleend aan Frans central ‘hoofdpost, centrale verbindingspost’ [1883; Rey] en Frans centrale ‘elektriciteitsfabriek’ [1927; Rey], zelfstandig gebruik van het bn. central. ♦ centraliseren ww. ‘in één punt samenbrengen’. Nnl. centraliseeren ‘id.’ [1872; Dale]. Ontleend aan Frans centraliser ‘id.’ [1790; Rey], een afleiding van het bn. central. ♦ centralisme zn. ‘neiging om alles centraal te regelen, met name in de politiek’. Nnl. centralisme ‘id.’ [1936; WNT publicistiek]. Ontleend aan Frans centralisme ‘id.’ [1842; Rey], afleiding van het werkwoord centraliser.
Lit.: Vrijheid, gelijkheid en broederschap. Notulen, gehouden in de vergadering van gedeputeerdens uit diverse burger- en volks-vergaderingen, societeiten enz., tot het formeeren eener algemeene centraale vergadering; gehouden binnen Utrecht in de wees-kerk, den 1 augustus 1795, het eerste jaar der Bataafsche vrijheid 1795

EWN: centraal bn. 'in het midden gelegen' (1795)
ANTEDATERING: vnnl. centrale Eclips van de Maan [1689; Patridge, 4]
EWN: ♦ centrale zn. 'hoofdpost; centrale fabriek; overkoepelend orgaan, (vak)bond' (1907)
ANTEDATERING: een kleine centrale, welke den afnemers wisselstroom levert [1890; Ingenieur 5, 488]
EWN: ♦ centraliseren ww. 'in één punt samenbrengen' (1872)
ANTEDATERING: om deszelfs rijk te centraliseren [1810; Courrier d'Amsterdam (KB) 1/10]
EWN: ♦ centralisme zn. 'neiging om alles centraal te regelen, met name in de politiek' (1936)
ANTEDATERING: de aanneming van het "Centralisme" [1819; De Curaçaosche courant (KB) 17/4]
Later: het stelsel van centralisme [1827; Utrechtsche courant (KB) 16/5]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

centrale ‘hoofdkantoor’ -> Indonesisch séntral ‘vakcentrale’.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal