Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

carambole - (bepaald biljartspel; stoot bij biljartspel)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

carambole zn. ‘bepaald biljartspel; stoot bij biljartspel’
Nnl. carambole ‘bepaald biljartspel’ [1837; WNT], ‘biljartspel; rode biljartbal’ [1847; Kramers], ‘stoot bij biljartspel’ [1891; WNT bof III].
Ontleend aan Frans carambole ‘rode (biljart)bal’ [1792; Rey]; voor de 18e eeuw betekende Frans carambole, carambola ‘vrucht van de carambolier (Averrhoa carambola)’ [1602; Rey] < Spaans carambola, dat beide betekenissen kent. Voor de herkomst van dit Spaanse woord bestaan twee verklaringen. De eerste gaat uit van herkomst, via het Portugees, uit Marathi karambal, dat op zijn beurt teruggaat op Sanskrit karmarah of eerder nog op een van de varianten als karmaraga- of karmaphala- ‘Averrhoa carambola’ (Mayrhofer 1956-80), wrsch. van Dravidische oorsprong. De tweede verklaring zoekt aansluiting bij Maleis karambil, karambal, dat ook teruggaat op het Sanskrit.
De betekenis ‘rode bal’ zou ontstaan zijn door gelijkenis met het (purperrode) fruit dat van de carambolier afkomstig zou zijn. De vrucht van deze boom is echter de groengele stervrucht die bepaald niet rond is. Misschien heeft men abusievelijk een andere vrucht aan de carambolier toegeschreven. Misschien heeft Spaans bola ‘bal’ invloed uitgeoefend op de vorm van het woord.
Lit.: Guiraud 1994

EWN: carambole zn. 'bepaald biljartspel; stoot bij biljartspel' (1837)
ANTEDATERING: eerst: De REGLEMENTEN van het BILLARDSPEL en het Spel A LA CARAMBOLE [1797; De nieuwe Nederlandsche courant (KB) 29/3]
Later: dat hij carambole heeft gemaakt 'dat hij een gelukte stoot heeft gemaakt' [1816; Picard/Van der Vijver, 90] (EWN: 1891)
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

carambole [biljartterm] {1837} < frans carambole < spaans carambola [de oranje vrucht van de boom van die naam, rode biljartbal] < maleis karambal < oudindisch karmaranga-; stellig beïnvloed door spaans bola [bal].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

carambole znw. m. ‘biljartstoot waarbij eerst de rode bal geraakt wordt’ < fra. carambole ‘de rode bal bij het biljartspel’ (sedert de 19de eeuw) < prov. caramb̥olo.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

carambole (Frans carambole)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

carambole ‘het raken met de speelbal van de twee andere biljartballen’ -> Indonesisch karambol ‘het raken met de speelbal van de twee andere biljartballen’; Soendanees karambol ‘het raken met de speelbal van de twee andere biljartballen’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

carambole raken met speelbal van de twee andere biljartballen 1837 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut