Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

cadans - (ritme)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

cadans zn. ‘ritme’
Vnnl. cadens ‘ritme, metriek (in poezie)’ [1561; WNT vers I], cadans ‘maat in de muziek’ [1697; WNT]; nnl. cadances (mv.) ‘ritmiek’ [1709; WNT regel I], cadence “maat der beweginge in 't danssen” [1745; Meijer].
Hetzelfde woord als → cadens. De vorm cadans is ontleend aan Frans cadence ‘ritme’ [16e eeuw; Rey], eerder al ‘slot’ [15e eeuw; Rey] < Italiaans cadenza ‘val, slot’, later ook ‘cadens’ < middeleeuws Latijn cadentia ‘val’ < Latijn cadēns, mv. cadentia, teg.deelw. van cadere ‘vallen’, zie → kans. De vorm cadens is rechtstreeks ontleend aan het Italiaans, eventueel via Duits Kadenz [16e eeuw; Kluge].Tot in de 17e eeuw komt een enkele maal de variant cadentie voor, deze is rechtstreeks ontleend aan het Latijn.
De Vroegnieuwnederlandse vormen cadans en cadens werden eerst door elkaar gebruikt; vanaf de 17e eeuw krijgen ze ieder een eigen betekenis. De vorm cadentie verdwijnt, ook in de 17e eeuw.
Lit.: Salverda de Grave 1906

EWN: cadans zn. 'ritme'; de vorm cadans (1697)
ANTEDATERING: om de cadans aen de dansers aen te wijssen [1682; Gage, 316]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

cadans [ritme] {1697, vgl. cadentie 1588} < frans cadence < italiaans cadenza < latijn cadentia, een later als zn. vr. enk. gebruikt o. mv. van het teg. deelw. van cadere [vallen].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

cadans znw. v. < fra. cadence (16de eeuw) < ital. cadenza ‘val’ < mlat. cadentia (waaruit Kiliaen cadencie ‘symphonia, concentus manifestior’).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

cadans znw. Nnl. uit fr. cadence < it. cadenza < mlat. cadentia. Hieruit direct Kil. cadencie “symphonia, concentus manifestior”.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2010), Brabants etymologisch woordenboek: de herkomst van de woordenschat van Antwerpen, Brussel, Noord-Brabant en Vlaams-Brabant, Zwolle

akkedans, bw.: in de maat, op het ritme (van) (bij het touwtjespringen. Fr. en cadence ‘in de maat’. Evtl. uit Fr. accordance ‘overeensteming’, vgl. akkederen.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

cadans (Frans cadence)
cadenza (Italiaans cadenza)
Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

cadans ritme 1697 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut