Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

bronstig - (verlangend naar paring)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

bronst zn. ‘paardrift’
Mnl. bronst, brunst ‘hellevuur’ [ca. 1400; MNW], ‘brand, gloed’ [MNHW]; vnnl. brunst ‘gloed, hartstocht, bronst (van varkens)’ [1599; Kil.]; nnl. bronst ‘tochtigheid’ [1729; Halma].
In de hedendaagse betekenis van ‘paardrift’ wrsch. overgenomen uit Duits Brunst ‘id.’ < Oudhoogduits brunst ‘brand’, dat vanaf de Middelhoogduitse periode ook de betekenis ‘paardrift’ krijgt. Deze ontwikkeling gebeurde onder invloed van Middelhoogduits brunft ‘paardrift bij wild; bronsttijd’ (< *brumft), een woord dat samenhangt met het Oudhoogduitse werkwoord breman ‘brullen’, zie → brommen. (De vorm met -f- is hier wrsch. een assimilatie aan de -m- om te vermijden dat de vorm samenviel met brunst ‘brand’. Hetzelfde geldt bijv. ook voor de verhouding tussen Nederlands → komst en Duits -kunft). Pijnenburg neemt echter voor de betekenis ‘paardrift’ een ander woord aan: *brum-sti-, bij een klanknabootsende wortel *brem- ‘brullen’; zie ook → brems, → brommen. Deze vorm zou gevormd zijn met een secundair achtervoegsel *-sti-, ontstaan na werkwoordstammen op -s in combinatie met -ti, zoals bijv. ohd. chust ‘keuze’ bij het werkwoord pgm. *keusan- ‘kiezen’.
Ohd. brunst ‘brand’ (mhd. brunst ‘paardrift’, nhd. Brunst ‘paardrift’) < pgm. *brunsti- ‘gloed, brand; paardrift’. Daarbij ook got. alabrunsts ‘brandoffer’.
Voor de opbouw van pgm. *brunsti- wordt meestal uitgegaan van pgm. *brun-s-ti (bij *brinnan-, zie → branden) met een niet verklaard achtervoegsel *-s- en het abstractmakend achtervoegsel *-ti-.
bronstig bn. ‘verlangend naar paring (krols, loops, berig, hengstig enz.)’. Vnnl. brumstich ‘bronstig’ [1573; Thes.]. Afleiding van bronst met → -ig.
Lit.: W. Pijnenburg (1978) ‘ahd. cumft, mnd. kumpst, anl. cuomst’, in: Niederdeutsches Wort 18, 64-69

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2011), Limburgs etymologisch woordenboek: de herkomst van de woorden uit beide Limburgen, Zwolle

bruistig, breestig, breustig, bn.: bronstig, tochtig. Vnnl. bruystigh.j.brunstigh (Kiliaan). Rijnl. brüstig, D. brünstig. Het woord kan door wegval van de n voor s worden verklaard uit brunstig, bronstig. Mogelijk is ook een afl. van bruisen. Vgl. bruusterig ‘wild, ruw, opvliegend’ in de Betuwe (WNT).

prustig, bn.: paardriftig, bronstig (van varkens). Brabants bruistig, brustig, breustig, pruistig ‘bronstig’. Vnnl. bruystigh.j.brunstigh (Kiliaan). Het woord kan door wegval van de n voor s worden verklaard uit brunstig, bronstig. Mogelijk is ook een afl. van bruisen. Vgl. bruusterig ‘wild, ruw, opvliegend’ in de Betuwe (WNT).

F. Debrabandere (2010), Brabants etymologisch woordenboek: de herkomst van de woordenschat van Antwerpen, Brussel, Noord-Brabant en Vlaams-Brabant, Zwolle

bruistig, brustig, breustig, brestig, britsig, pruistig, bn.: bronstig, tochtig (van varkens); lomp. Vnnl. bruystigh.j.brunstigh (Kiliaan). Het woord kan door wegval van de n voor s worden verklaard uit brunstig, bronstig. Mogelijk is ook een afl. van bruisen. Vgl. bruusterig ‘wild, ruw, opvliegend’ in de Betuwe (WNT).

A.A. Weijnen (2003), Etymologisch dialectwoordenboek, Den Haag

bruistig, pruistig, briestig, britsig tochtig (Brabant). = bronstig. Afl. bij got. brinnan ‘branden’, hgd. brennen, ono. brenna en (met metathesis) mnl. bernen ‘branden’, dat later onder invloed van brand tot branden werd.
WBD 848.

prùstig paardriftig, gez. van varkens (Brabant, Haspengouw). ~ geld. pruuste ‘proesten’ (= nl. proesten, met onzekere etymologie), zo betiteld omdat varkens in die toestand schuim op de bek krijgen.
Cornelissen/Vervliet 1004, WNT XII 4635, 4318, NEW 548.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut