Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

bot - (knop)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

bot 3 zn. ‘knop’
Mnl. botte ‘knop van bloemen en vruchten’ [ca. 1350; MNW].
Mnd. butte ‘knop’; vnhd. butze ‘klomp van zacht materiaal; prop, gezwel; knop’ [15e eeuw] (nhd. Butzen ‘klomp’); < pgm. *butta- ‘zwelling (?)’. Hierbij hoort ook het werkwoord ohd. buzzen ‘zwellen’.
Herkomst onzeker. Misschien horend bij een wortel pie. *b(e)u-, *bh(e)u- ‘zwellen, opblazen’ (IEW 100) en dan oorspr. wrsch. een zwelling aanduidend. Het is evenwel niet uitgesloten dat het hetzelfde woord is als → bot 1. De verklaring dat het woord uit het Romaans zou stammen (Frans bouton ‘knop, knoop’ (> ne. button ‘knoop’); Italiaans bottone; Spaans botón), lijkt onwaarschijnlijk. De ontlening is veeleer andersom gegaan, dus het Romaanse woord is afkomstig uit Oudfrankisch *butto- ‘knop’.
Een oorspr. verkleinwoord van dit woord is → bottel. Aan het Nederlands ontleend is misschien Engels bud ‘knop’ (FvWS), maar gezien het substraatkarakter zou het ook een cognaat kunnen zijn. ODEE sluit verwantschap tussen het Engelse en het Nederlandse woord echter uit.
uitbotten ww. ‘knoppen krijgen’. Vnnl. botten ‘id.’ [1555; Luython]. Afleiding van het zn.

EWN: bot 3 zn. 'knop' (ca. 1350)
ANTEDATERING: Dat ic niet dorste ghenaken Der botten 'dat ik niet dichtbij de knoppen (van de roos) durfde te komen' [1290-1310; MNW-R]
EWN: ♦ uitbotten ww. 'knoppen krijgen' (1555)
ANTEDATERING: mnl. Nemmer daer bome en botten 'bomen hebben daar nooit knoppen' [1300-50; MNW-R]
Later: De cnoppe die alder eerst wtbottet 'de knop die het eerst uitkomt' [1552; iWNT]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

bot2* [knop] {botte 1351} vgl. uitbotten, van een stam met de betekenis ‘zwellen’ waarvan ook stamt buidel.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

bot 3 znw. v. ‘bladknop’, vgl. de ww. botten, ontbotten, uitbotten, mnl. botte v., mnd. butte. — Gewoonlijk leidt men dit woord af uit fra. bouton ‘knop, knoop’ (sedert de 12de eeuw bekend), dat dan zelf weer teruggaat op een ofrank. *butto; maar er is geen aanleiding deze omweg te bewandelen, daar het woord van germ. herkomst zal zijn (vgl. Hubschmied, ZfromPh. 78, 1962, 120-123). — Zie ook: bottel.

Men kan uitgaan van ‘stomp uit de tak ontspruitende bladknop’ en dan verbinden met het bnw. bot 4. Maar men zal veeleer moeten denken aan het zwellende knopje en dan dus het woord afleiden van de idg. wt. *bheu ‘opzwellen’ (IEW 100), waarvoor zie verder: buidel.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

bot III ‘knop’. Eng. bud (laat-meng. bodde) is wsch. aan het Ndl. ontleend.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

bot 5 v. (scheut, knop), uit het Rom. : vergel. Fr. bouton, van bouter (z. aanbeeld).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

bot II: s.nw. en ww., “uitspruitsel aan plante; uitspruit”; Ndl. bot (Mnl. botte, by Kil bot/botte, ww. in Ndl. botten, veral met voorv.), blb. Germ. wd.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

bot ‘knop of oog van planten’ -> Duits dialect Butt ‘knop of oog van planten’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

bot* knop 1351 [MNW]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut