Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

bladkoning - (West-Siberische broedvogel)

Thematische woordenboeken

H. Blok en H.J. ter Stege (2008), De Nederlandse vogelnamen en hun betekenis, 4e editie, Leidschendam

BLADKONINGPhylloscopus inornatus
Duits Gelbbrauenlaubsänger
Engels Yellow-browed Warbler
Frans Pouillot à grands sourcils
Fries Lytse Bosksjonger
Betekenis wetenschappelijke naam: de bladeren (naar insecten) afzoekende, niet opgemaakte vogel. Met Winterkoning en Goudhaantje behoort het Bladkoninkje tot de kleinste van de in ons land gesignaleerde vogels. Deze ‘vorst van het gebladerte’ kreeg de Nederlandse naam door vertaling van zijn vroegere wetenschappelijke naam Phyllobasileus. Zowel in gedrag en houding, als door de opvallende gele wenkbrauwstreep en dubbele vleugelstreep heeft het Koninkske wel iets weg van een Goudhaantje, dat echter door zijn oranje kroon stellig wel een opgemaakt uiterlijk heeft. De naam Goudhaantjesboszanger voor deze o.a. in naaldbossen levende dreumes is dan ook verklaarbaar. Een andere oude naam van het vogeltje is Grauwstuitboszanger (Ut), aldus naar zijn lichtgroen gekleurde stuit. De betekenis van de Friese naam is ‘kleine boszanger’.

K.J. Eigenhuis (2004), Verklarend en etymologisch woordenboek van de Nederlandse vogelnamen, Amsterdam

Bladkoning Bladkoninkje Phylloscopus inornatus (Blyth: Regulus) 1842. De naam in de verkleinvorm van deze bij ons op de trek tamelijk zeldzame ‘Loof- of Boszanger’ is voorgesteld door Wickevoort Crommelin in 1866 en kreeg de voorkeur van Snouckaert 1908 boven de door Albarda 1897 gehanteerde naam Grauwstuitboschzanger ↑. Snouckaert, die wel de naam Winterkoning gebruikt (voor de bekende vogel met die naam), laat Bladkoninkje dus ongewijzigd in de verkleinvorm. Tot 1988 is deze verkleinvorm probleemloos gehanteerd, o.a. in het vogeltijdschrift Dutch Birding. In 1988 werd deze echter als onnodig beschouwd (wat te verdedigen is vanuit het oogpunt, dat de Bladkoning voor een Loofzanger inderdaad niet abnormaal klein is) en werd de naam ‘vergroot’. Vogelaars in het veld hanteerden de naam Bladkoning al wel iets langer, temeer daar zij het vinden van deze soort als een daad van grote verdienste beschouwen. Overigens is het blad aan de loofbomen meestal al flink uitgedund tegen de tijd dat deze vogels bij ons verschijnen, wat het opsporen van de vogel natuurlijk erg vergemakkelijkt.
De N naam voor deze vogel staat tamelijk alleen, is dus nogal origineel. De naam die de voornaamheid en deftigheid van een koning suggereert, is in tegenspraak met de huidige wetenschappelijke naam: inornatus ‘onopgesmukt’. Bladkoninkje is ongeveer de vertaling van een oudere wetenschappelijke naam Phyllobasileus Cab. 1850: Gr φύλλον phúllon ‘blad, loof’ en Gr basileús ‘koning, vorst, heerser’. Het beeld is dat van een vogel die zich erg thuisvoelt in het gebladerte van de bomen, daar a.h.w. koning is. Ook is er een hint naar de zgn. Koningsmythe, volgens welke de vogels hun koning kozen als de soort die het hoogst vliegen kon (zie sub Goudhaantje en Winterkoning).
Voor de naam in de meeste moderne talen heeft nog weer een andere eerdere wetenschappelijke naam, Motacilla superciliosa Gmel. 1788 model gestaan: E Yellow-browed Warbler, D Gelbbrauenlaubsänger, zweeds Vitbrynad Sångare, F Pouillot à (grands) sourcils, terwijl de opvallende dubbele vleugelstreep de reden is voor Sp Mosquitero Bilistado (‘dubbelgestreept’; Sp lista ‘streep’; Mosquitero is de officiële Sp naam voor de soorten van het genus Phylloscopus, letterlijk: ‘Muggenvanger, Muggeneter’ musquito ‘Mug, Muskiet’). Opvallende kenmerken genoeg dus voor deze soort uit een familie waar doorgaans minder aan te zien valt. De reden voor de naam inornatus moet dus wel voortgekomen zijn uit een vergelijking met de Goudhaantjes Regulus, die een geel of oranje “kroontje” dragen, maar wat vleugelstrepen en wenkbrauwstreep betreft erg op de Bladkoning lijken. Dit klopt ook met het gegeven dat de naam bij Blyth luidde: Regulus inornatus [info H Wilms 960929]. Zie ook Blako.
ETYMOLOGIE N blad Blatt blat; E blade (naast leaf) blaed; zweeds/noors blad blað; germ *blada; tochaars pält; idg *bhletho- ‘gebloeid’ *bhle ‘zwellen’ (blad = ‘uitgebloeid’).
N koning König kuning, chuning, chunig; E king cyning; zweeds kung, konung; noors konge konungr; germ *kuningaz is in het fins overgenomen als kuningas ‘koning’ en in het litouws als kùningas ‘priester’. Het woord is afgeleid van germ *kunja ‘(voornaam) geslacht’, waarmee N kunne ‘sexueel geslacht’ en N kind verwant zijn. De koning was een afstammeling uit een goddelijk geslacht.

Blako Moderne, niet-officiële N naam voor de Bladkoning ↑, in gebruik bij N vogelaars sinds c.1990. Naast Blako voor Bladkoning kent het vogelaarsjargon nog tal van andere verkortingen voor bepaalde (‘gewilde’) vogelsoorten.
Meijer & Van der Bent 1991 legden in een stukje in de ‘vogelaarsturbotaal’ de volgende namen vast: Blako, Phyllo (= een vogel uit het geslacht Phylloscopus), Rabo (= Raddes Boszanger), Wiko (= Winterkoning), Robo (= Roodborst) en Pabo (= Pallas’ Boszanger). Niet alle mogelijke afkortingen van dit genre konden ermee door. Zo komt in de tekst voor “Wistubasijs” (wat Witstuitbarmsijs zou moeten betekenen), maar deze ‘naam’ wordt aangeduid als niet door iedereen uit het circuit begrepen.
ETYMOLOGIE De naam Blako (en de andere hierboven genoemde namen) bevatten de beginletters van algemeen bekende vogelnamen. De al in 1990 gehanteerde zgn. Euring codes hebben níét voor de betrokken namen model gestaan. Zo is de Euring code voor de Bladkoning PHYINO en die voor de Raddes Boszanger PHYSCH. Eerder valt te denken aan de ornithologische invulling van sinds de tachtiger jaren gehanteerde ‘turbotaal’, vooral onder jongeren populair. Een onderdeel hiervan waren/zijn nieuwvormingen die eindigen op de letter o. Deze trend zette in onder amerikaanse jongeren (“beardo, bimbo, creepo, dumbo, fatso en weirdo”) en verbreidde zich naar o.a. Nederland, met alternativo, brillo, frusto, lijpo en lullo (toevoeging van een o aan een bestaand woord) en aso, disco, majo, pedo, psycho en socio (verwijdering van de rest van een bestaand woord na de hierin voorkomende letter o). Een flinke ‘schwung’ kreeg het gebruik van deze woorden o.a. door het tv-optreden van het satirisch duo Van Kooten en De Bie, die zelf voor het woord arro ‘arrogant persoon’ tekenden [Sanders 1999]. De vogelnamen in dit kader eindigen vrijwel zonder uitzondering op de letter o. (Er zijn nog de Brubo, de Nobo en de Vugo).

Humes Bladkoning Phylloscopus humei (Brooks) 1878. Sterk op de Bladkoning ↑ gelijkende Boszanger, die in de Lage Landen op de trek zeldzaam voorkomt. Williamson 1976 en Van der Have 1985 (DB 7(4): 129-133) beschouwden deze nog als een ondersoort van de Bladkoning. De Humes Bladkoning maakt een ander geluid (roep en zang) dan de Bladkoning. In het register van Dutch Birding 1987 (p.VII) komt de naam Humes Bladkoninkje voor. De naam is evident een vertaling van E Hume’s Yellowbrowed Warbler. D Tienschan-Laubsänger, naar het voorkomen in o.a. het Tiensjan-gebergte in Midden-Azië [Jonsson/Barthel 1992].
Allan Octavian Hume (1829-1912) was in britse burgerlijke dienst in India, waar hij in 1885 de Indian National Congress oprichtte ter vergroting van de invloed van de Indiërs op de politiek in hun eigen land. Hieruit kwam het leiderschap van Mahatma Gandhi (1869-1948) voort. Hume schonk zijn private indische vogelverzameling van 60.000 balgen en 16.000 eieren aan het British Museum. Naar hem zijn de Humes Tapuit Oenanthe alboniger (Hume: Saxicola) 1872, de Humes Braamsluiper Sylvia althaea Hume 1878 en de Hume’s Tawny Owl (= Palestijnse Bosuil Strix butleri (Hume: Asio) 1878) genoemd, en naar zijn vrouw Mary: de Syrmaticus humiae (= Hume’s Pheasant, uit Zuidoost-Azië). Hume was de auteur van Nest and eggs of Indian birds (1873) en Game birds of India, Burma and Ceylon (1879). Terug in Engeland in 1894 wijdde hij zich aan de botanie.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut