Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

bilzenkruid - (giftige plant (Hyoscyamus niger))

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

bilzenkruid zn. ‘giftige plant (Hyoscyamus niger)’
Mnl. billencruut [1350-1400; MNHWS], belsemcruut [14e eeuw; MNW], Bilse [1477; Teuth.], bilsencruut [1485; MNW].
Os. bilena (mnd. bilene, billenkrut, bilsenkrut); ohd. bilisa [9e-10e eeuw] (mhd. bilse; nhd. Bilsenkraut); nfri. bilzekrûd; oe. beolone, belene; ode. bylne, bølme; < pgm. *bilisa.
Verwant met Oudprovençaals belsa, Spaans beleño [ca. 1106], velesa [13e eeuw], Portugees velenho; Oudkerkslavisch belenŭ (Tsjechisch blín, Russisch belen); bij de wortel < *bhel-, een wortel die voorkomt in de benamingen voor bilzenkruid (IEW 120). Of deze wortel identiek is met pie. *bhel- ‘glanzend, wit’ (IEW 118) is zeer twijfelachtig, aangezien de plant eerder donkere kleuren heeft. Het ziet er eerder naar uit dat het om een geneeskrachtige plant gaat, die van oudsher werd gebruikt. Dit suggereert herkomst uit een voor-Indo-Europese taal (Polomé 1990). Sommigen nemen aan dat de plant oorspr. genoemd is naar de Keltische god Belenos, een genezende god (overeenkomend met Apollo).
Vroeger werden de bladeren, de wortels en het zaad gebruikt als slaapmiddel, pijnstiller, middel tegen ontstekingen en zwellingen; het plantengif had namelijk een verdovende werking. Plinius waarschuwde al voor de risico's, bijv. krankzinnigheid, die het eten van de bladeren met zich meebrengt.
Lit.: E. Polomé (1990) ‘The Indo-Europeanization of Northern Europe: the Linguistic Evidence’, in: Journal of Indo European Studies 18, 331-338, hier 334-335

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

bilzenkruid znw. o., mnl. bilsencruut, belsemcruut en bilse, mnd. bilse, ohd. bilisa. Daarnaast staan zeer verschillende andere formaties, zoals mnl. beelde, oe. beolone, os. bilene en met zwakke trap: ouder-de. bylne, bølme, zw. bolmört, nhd. dial. bilme, verder russ. belená, tsj. blín, serv. būn. Men vergelijkt verder gall. belinuntia en de bijnaam Belenus voor Apollo.

Als grondelement kan men vaststellen een idg. wt. *bhel, die IEW 120 identificeren wil met een andere gelijkluidende wortel met de betekenis ‘glanzend, wit’ (daaruit is wel gall. Belenus eerder af te leiden). Maar dit is zeer onzeker. De plantnaam is beperkt tot het gallisch-germaans en slavische gebied; zou men niet eerder moeten denken aan een substraatwoord? De werking van deze gifplant zal al vroeg bekend geweest zijn (bijv. voor het verwekken van bedwelming in sjamanistische praktijken) en dan kan de naam door de Germanen van een pregermaanse bevolking zijn overgenomen.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

bilzenkruid znw. o., mnl. bilsencruut, belsemcruut o. Naast deze samenst. ook mnl. bilse v., dial. nnl. bilze(n), belze. = ohd. bilisa v. (nhd. bilsenkraut o.), mnd. bilse. De s is formantisch, vgl. de bijvormen mnl. beelde v., laat-os. bilene, ags. beolene v., mnd. bille (in billen-sât, billen-wortele), hd. dial. bilme. De. bulme-urt (verouderde vormen: buln-urt, bylne, bølme), zw. bolm-ört (ozw. ook bölma) “bilzenkruid” staan met de wgerm. vormen in ablaut. In ʼt Slav. komen *belna, russ. belená (gespeld bělena), *belnŭ, čech. blín en *bĭlnŭ, serv. bûn voor. Sommigen vergelijken nog lat. filix, felix “varen”.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

bilzenkruid o., Mnl. belsemcruut, daarnevens beeldensaet, Os. bilene + Ohd. bilisa (Mhd. bilsencrût, Nhd. bilsenkraut), Ags. beolene, Zw. bolm, De. bulme + Ru. belena, Boh. blin, Po. bielun en misschien ook Lat. felix (= varenkruid).

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut