Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

biljart - ((speeltafel voor) spel met ballen en keus)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

biljart zn. ‘(speeltafel voor) spel met ballen en keus’
Nnl. in de samenstelling billiardhuysen ‘openbare gelegenheden met een biljart’ [1712; WNT], billiard ‘biljarttafel’ [1782-83; WNT], biljard ‘biljartspel’ [1806; WNT].
Ontleend aan Frans billard ‘biljartspel’ [1558; Rey], ‘biljarttafel’ [1680; Rey], ‘biljartgelegenheid’ [1752; Rey], maar oorspr. ‘(gebogen) stok, gebruikt bij een balspel’ [1399; Rey] en afgeleid van bille ‘blok, stok’, zie → biels.

EWN: biljart zn. '(speeltafel voor) spel met ballen en keus' (1712)
ANTEDATERING: vnnl. eerst speel "au billiard" 'biljartspel' [1669; Van Aitzema 3, 456]
Later: billard 'biljarttafel' [1718; Argus 25/5] (EWN: 1782-83)
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

biljart [balspel op tafel] {1782-1783; in de betekenis ‘lokaal waar men kan biljarten’ 1712} < frans billard [idem], van bille [blok hout, stok om de bal mee te stoten], middeleeuws latijn billus, uit het gallisch, vgl. oudiers bile [boomstronk, heilige boom].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

biljart znw. o. < fra. billard ‘stok voor het spel met ballen’, prov. bilhard ‘grote stok, ijzeren staaf’, waarsch. afgeleid van fra. bille ‘houten pin, stokje’ < gall. *biljon, vgl. oiers bile ‘boomstronk’ ook ‘heilige boom’.

Het fra. woord bille voor ‘kogel, biljartbal is een heel ander woord; het stamt uit het frank. *bikkil (Gamillschag 107). — Zie: bikkel.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

biljart znw. o., in België m., sedert begin 18. eeuw. Uit fr. billard, dat ook elders ontleend is. Over dit woord en zijn rom. verwanten zie Schuchardt, Baskisch und Romanisch, blz. 47–50.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

biljart. Fr. billard, waarvan de oudste bet. is ‘stok (bij het biljartspel gebruikt)’ wordt veelal afgeleid van bille ‘loot, blok, stok’, dat wsch. van kelt. oorsprong is. bilzenkruid. Bij os. bilene, ags. beolene sluit zich aan owvla. (herb.) belne ‘id’; ook de variant bij Nat. Bl. X, 289 is wellicht als belne op te vatten.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

biljaar (zn.) biljart; Nuinederlands billiard <1782-1783> < Frans billard.

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

1biljart s.nw.
1. Spel met drie harde balle en 'n lang stok gespeel op 'n langwerpige, reghoekige tafel met groen vilt. 2. Tafel waarop biljart (1biljart 1) gespeel word.
Uit Ndl. biljart (1806 - 1807 in bet. 1, 1782 in bet. 2). Eerste optekening in Afr. in Patriotwoordeboek (1902).
Ndl. biljart uit Fr. billard.
D. Billard (16de eeu), Eng. billiards (1591 in bet. 2).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

biljart (Frans billard)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

biljart ‘balspel op tafel’ -> Indonesisch biliar ‘balspel op tafel’; Minangkabaus bilyar ‘balspel op tafel’; Negerhollands billiar ‘balspel op tafel’ (uit Nederlands of Engels).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

biljart balspel op tafel 1782-1783 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut