Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

bikini - (tweedelig badpak)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

bikini zn. ‘tweedelig badpak’
Nnl. bikini [1952; Sanders 1995].
Ontleend, misschien via het Amerikaans-Engels, aan Frans bikini [1946; Rey], een door de bikini-ontwerper bedachte naam. Het eerste deel van het woord wordt vaak uitgelegd als het element bi- ‘twee-’ omdat het kledingstuk uit twee delen bestaat. Wellicht heeft de bedenker hier ook aan gedacht. Naar het voorbeeld van bikini werden ook monokini ‘bikini zonder bovenstuk’ [1964; WNT Aanv.] minikini ‘minuscule bikini’ [1968; WNT Aanv.], zie → mini-, → mono-, en schertsend nokini ‘zonder badkleding’ gevormd. Ook de → bermuda is naar een eilandengroep genoemd.
De Franse ontwerper van de bikini Louis Réard (1897-1984) introduceerde de bikini, gedragen door Micheline Bernardini, in Parijs op 5 juli 1946, vier dagen na de eerste atoomproeven op de atol Bikini bij de Marshall-eilanden. Waarom hij het kledingstuk naar het atol noemde, is niet duidelijk. Er zijn verschillende verklaringen gegeven; de meest waarschijnlijke daarvan is zonder twijfel de explosieve uitwerking die het kledingstuk had. Ook zijn het verspreid zitten van beide delen over het lichaam, de geringe omvang van eiland én kledingstuk en vormovereenkomst met de paddestoelachtige wolk die vrijkomt bij een atoomexplosie, als verklaring naar voren geschoven, maar al deze verklaringen zijn weinig wrsch.

EWN: bikini zn. 'tweedelig badpak' (1952)
ANTEDATERING: de twee minimale lapjes, die hier als badpak fungeren – men noemt ze algemeen "bikini's["] [1949; Leidsch dagblad 24/9]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

bikini [tweedelig badpak] {1952} zo genoemd door de ontwerper ervan, de Fransman ir. Louis Réard (1897-1984), firmant van een kledingbedrijf, naar het atol Bikini, dat bekend werd door de Amerikaanse atoomproeven.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

bikini s.nw.
Klein tweestukswembroek vir vroue.
Uit Eng. bikini (1947).
Die kledingstuk is deur die Fr. ontwerper Louis Rèard (1897 - 1984) skertsend vernoem na die koraaleiland Bikini waar die eerste atoombomproewe uitgevoer is toe tweestukswembroeke in die mode gekom het, met bi- wat korrespondeer met die voorv. bi- 'twee' omdat die swembroek uit twee stukke bestaan.
Eng. bikini kom ook voor in D. Bikini (20ste eeu), Fr. bikini, Ndl. bikini (1952).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

bikini (Engels bikini)

E. Sanders (1995), Geoniemenwoordenboek, Amsterdam

bikini (1952, uit het Frans) tweedelig damesbadpak

Op 1 juli 1946, om 9 uur ’s morgens, brachten de Amerikanen bij het atol Bikini in de Stille Zuidzee een atoombom tot ontploffing. Het was de eerste proef met een atoombom die van tevoren was aangekondigd en de kranten stonden er bol van. De feiten waren dan ook indrukwekkend.
De Amerikanen wilden onderzoeken wat voor effect de ontploffing had op oorlogsschepen en opvarenden. Daartoe hadden zij zo’n negentig oorlogsbodems verankerd in de lagune van Bikini, dat in 1945 als mandaatgebied aan hen was toegewezen. De schepen waren volgepakt met oorlogstuig en proefdieren, voornamelijk ratten, varkens, geiten en schapen. De 161 Bikiniërs waren tegen hun zin overgebracht naar een ander eiland.
Bij de eerste proef werd de bom een paar honderd meter boven het water tot ontploffing gebracht. De materiële schade bleef beperkt, maar ‘het verlies aan levende wezens’, zo heet het ergens, ‘was zeer aanzienlijk, doch niet algeheel’. Bij de tweede proef, die op 24 juli plaatshad, werd de atoombom onder water tot ontploffing gebracht. Hierbij ontstond een enorme waterpaddestoel.
Vier dagen na de eerste ontploffing, op 5 juli 1946, toonde danseres Micheline Bernardine op een modeshow in het Molitor-zwembad te Parijs de eerste bikini — een gebeurtenis die hijgend werd verslagen door onder andere de Herald Tribune: ‘Why folks, that suit was so small that...’.
Het navelonthullende damesbadpak werd vrijwel gelijktijdig op de markt gebracht door twee Fransen. De Parijse ontwerper Jacques Heim (1899-1967) noemde het kledingstuk Atome, Louis Réard (1897-1984) koos voor bikini. Heim was indertijd een bekende ontwerper, Réard vrijwel onbekend. Réard was eigenlijk monteur, maar na de Tweede Wereldoorlog was hij gaan werken bij het kledingbedrijf van zijn moeder. Zijn ontwerp gold als zeer gewaagd, hoewel het minstens vier keer zoveel stof bevatte als de huidige modellen.
Waarom noemde Réard zijn badpakje bikini? Daarover lopen de meningen uiteen. Sommigen menen dat de Bikiniërs als eersten zo'n tweedelig zwempakje zouden hebben gedragen, maar dit is onjuist. Vergelijkbare badpakjes komen al voor op Minoïsche muurschilderingen van 1600 v.Chr. Volgens anderen koos Réard voor bikini omdat het Latijnse voorvoegsel bi, ‘tweevoudig’, zo goed van toepassing was op een tweedelig badpak (denk ook aan de latere monokini). Rees (1991) gaat ervan uit dat Réard de bikini zo noemde naar de kleine omvang van het atol. Waarschijnlijker is echter Réard voor bikini koos omdat hij er — terecht — van uitging dat het badpakje zou inslaan als een bom.
Aanvankelijk was de bikini vaker op de voorpagina’s te vinden dan op het strand. Maar in 1947 raakte de bikini in Frankrijk in de mode. De rest van Europa volgde in de jaren vijftig en zestig. In de Verenigde Staten mocht het zwempakje ‘that revealed everything about a girl except her mother's maiden name’ aanvankelijk niet op openbare stranden worden gedragen, maar omstreeks 1963, nadat het model enigszins was aangepast, werd de bikini ook daar buitengewoon populair.
Volgens het Winkler Prins jaarboek 1958 dook het woord in 1952 voor het eerst in het Nederlands op. Het zwempak wordt omschreven als ‘een op de sterk explosieve atoombomproeven bij het eiland Bikini geïnspireerde naam voor een tweedelig, zeer weinig bedekkend damesbadpakje’. Met groot inzicht in het strandleven wordt erbij vermeld: ‘Thans niet meer in de mode.’ De meest seksloze definitie is te vinden in de Grote Van Dale van 1961: ‘tweedelig damesbadpakje bestaande uit gordel en bustehouder’.
Voor de Bikiniërs liepen de atoomproeven uit op een ramp. Pas in 1969 — 23 jaar na de eerste proeven — kregen zij toestemming terug te keren naar hun eiland, maar vanwege de radioactiviteit bleven sommige gebieden ontoegankelijk. Met het bedrijf van Louis Réard liep het ook slecht af: in 1988 ging het op de fles, na twee slechte zomers.

Engels bikini (1948); Duits Bikini (1946); Frans bikini (1946).

Oosthoek ency.4 3 (1948) 30-31; Winkler Prins6 4 (1949) 180; Van Nierop Nieuwe woorden (1975) 27-28; Büch Eilanden (1981) 141-147; Küpper Wtb. d. deutschen Umgangsspr. 2 (1963) 70; NRCH 18.9.1984, & 19.12.1988; O’Hara Mode ency. (1989) 37; Lencek & Bosker Making Waves (1989) 90; Rey-Debove Dict. des anglic. (19902) 62; Vries & Tollenaere Etym. wdb. (199115) 83; Rees Phrase & Allus. (1992) 38; OED (19932); Pfeifer Etym. Wtb. d. Deutschen (19932) 136; Germa Dict. des éponymes (1993) 29; Rey Dict. hist. langue franç. (19942) 220.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

bikini ‘tweedelig badpak’ -> Indonesisch bikini ‘tweedelig badpak’.

Dateringen of neologismen

Nicoline van der Sijs (2015-heden), Jaarwoordenzoeker ‘Een woord uit elk jaar 1800-heden’, zie ook bij Onze Taal

bikini [zwemkleding] (1946). In 1946 houden de Amerikanen atoomproeven op het eiland Bikini. In ditzelfde jaar ontwerpt de Fransman Louis Réard (1897-1984) het eerste badpak in twee delen, en noemt dit een bikini (volgens sommigen vanwege het explosieve karakter van dit weinig verhullende kledingstuk). Het Winkler Prins jaarboek uit 1958 schrijft dat het woord in 1952 voor het eerst opdook in het Nederlands. Het zwempak wordt in het jaarboek omschreven als “een op de sterk explosieve atoombomproeven bij het eiland Bikini geïnspireerde naam voor een tweedelig, zeer weinig bedekkend damesbadpakje”. In 1958 schrijft het jaarboek erbij: “Thans niet meer in de mode”.

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

bikini tweedelig badpak 1952 [Sanders 1995] <Frans

Winkler Prins Boek van het jaar (1958-1980), Amsterdam / Brussel (lemma ‘Nieuwe woorden in onze taal’)

Bikini (1958) een op de sterk explosieve atoombomproeven bij het eiland Bikini geïnspireerde naam voor een tweedelig, zeer weinig bedekkend damesbadpakje. Sedert 1952. Thans niet meer in de mode.
Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal