Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

bezwijken - (niet meer bestand zijn tegen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

bezwijken ww. ‘niet meer bestand zijn tegen’
Onl. besuick (imperatief) ‘bedrieg’, besuikit (3e pers. ev.) ‘(hij) bedriegt’ [10e eeuw; W.Ps.]; mnl. beswiken ‘in de steek laten’ [1265-70; CG II, Lut.K]; si besweec ‘zij viel flauw’ [1300-50; MNW-R]; vnnl. beswycken ‘opgeven, overwonnen worden’ [1619; WNT], beswyck (1e pers. ev.) ‘(ik) sterf’ [1682; WNT]; nnl. bezwijken ‘(iets) niet kunnen weerstaan’ [1784-85; WNT].
Afleiding met → be- van het Middelnederlandse werkwoord swiken, zwiken (onovergankelijk) ‘tekortschieten, bezwijken’ [ca. 1440; MNW].
Mnd. beswiken ‘bedriegen, in de steek laten’; ohd. biswīhhan ‘bedriegen, misleiden’; nfri. beswike, beswykje. Zonder voorvoegsel bovendien: os. swīkan ‘(ont)wijken, in de steek laten, bedriegen’; ohd. swīhhan ‘in de steek laten, nalaten’ (mhd. sweichen ‘ophouden’); ofri. swīka ‘in de steek laten, verraden’; oe. swīcan ‘zwerven, ontsnappen, in de steek laten, bedriegen’; on. svíkja, svīkva, svykva ‘bedriegen, verraden’ (nzw. svika ‘bedriegen, in de steek laten’); < pgm. *swīkan-, *swīkwian- ‘verdraaien, bedriegen; verminderen, ophouden’.
Terug te voeren op een wortel pie. *sueig- ‘verdraaien, uitwijken; bedrog’. Mogelijk verwante vormen als Litouws svaĩgti ‘duizelig worden’; Russisch svigat' ‘ronddrijven’ wijzen echter op de grondvorm pie. *sueigh- ‘wijken, ophouden, ontwijken; bedrog’ (IEW 1042). Misschien is hier sprake van een s-formans bij → wijken.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

bezwijken* [niet meer bestand zijn tegen, sterven] {oudnederlands beswican 901-1000, middelnederlands beswiken [in de steek laten, afvallig worden, onovergankelijk in onmacht vallen]} oudhoogduits biswīhhan [bedriegen, verleiden], van be- + swiken [tekortschieten, bezwijken], oudsaksisch swikan [wijken], oudhoogduits swīhhan, oudnoors svíkja [bedriegen], oudfries swika [in de steek laten]; buiten het germ. russisch svigat' [zich haasten], litouws svaigti [duizelig worden]; het woord komt niet voor buiten germ. en balto-slavisch.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

bezwijken [Aanvullingen De Tollenaere 1969]: over de te reconstrueren germ. grondvorm, zie E. Polomé, RBPhH 44, 109-110 [1966].

bezwijken ww., mnl. beswîken ‘in de steek laten, begeven, flauw vallen’, onfrank. beswīcan ‘bedriegen, verleiden’, ohd. biswīhhan ‘bedriegen, verleiden, vangen’, is een samenstelling van mnl. swîken ‘wijken, nalaten, dalen’, os. swīkan ‘wijken, in de steek laten’, ohd. swīhhan ‘in de steek laten, nalaten’, ofri. swīka ‘in de steek laten’, oe. swican ‘in de steek laten, bedriegen, ontkomen’, on. svikja, svikva, sȳkva ‘bedriegen’. — lit. svaigstù, svaigti ‘duizelig maken’, russ. svigať ‘slingeren’ (IEW 1042). De germ. grondvorm is dus *swīkwian. Opmerkelijk dat deze wt. alleen in het germ. en balto-slavisch voorkomt; mag men misschien denken aan een substraatwoord?

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

bezwijken ww., mnl. besvîken “in den steek laten, begeven, ontzinken, flauw vallen”, een samenst. van swîken “wijken, nalaten, dalen”. = onfr. beswîcan “bedriegen, verleiden”, ohd. swîhhan “in den steek laten, nalaten”, biswîhhan “bedriegen, verleiden, vangen” (swîhhôn “zwerven”), os. swîkan “wijken, in den steek laten”, biswîkan “bedriegen, verleiden”, ofri. swîka “in den steek laten”, ags. swîcan “verlaten, in den steek laten, bedriegen, ontkomen, zwerven”, beswîcan “lokken, verraden, door list in zijn macht krijgen, verleiden, in den steek laten”, on. svîkja, svîkva, sŷkva “bedriegen”. Hierbij met ablaut ags. swic o. “bedrog”, on. svik o. “verraad, bedrog, gif”; verdere afll. zoowel met î als ĭ. Hoogst onzeker is de combinatie met got. swikns, on. sykn “onschuldig”. Buiten het Germ. vgl. lit. svaigstù, svaĩgti “duizelig worden”. De woordfamilie van wijken is bezwaarlijk verwant; mogelijk is de afl. van idg. swī̆g- van de kortere basis swī̆- “draaien, slingeren”: zie bij zwier.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

bezwijken. Ofri. naast swîka ‘in de steek laten’ ook biswîka ‘id.’.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

bezwijken ono.w., Mnl. beswiken, Os. biswîkan = (verleiden), gevormd met Mnl. swiken, Os. swîkan (= wijken) + Ohd. swîhhan = nalaten (Mhd. swîchen = id.), Ags. swícan = wijken, Ofri. swíka, On. svíkja = bedriegen. Verwant met wijken.

Thematische woordenboeken

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Bezwijken van zwijken, in ’t Os. swikan = wijken (z. d. w.), vallen. Verwant zijn Zwichten en Zwikken. Vgl. ’t Mnl.: Mijn vrienden sullen mi beswiken = van mij wijken, mij verlaten.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

bezwijken ‘niet kunnen weerstaan; sterven’ -> Fries beswike ‘niet kunnen weerstaan; sterven’; Deens besvige ‘bedriegen, ontrouw zijn’ (uit Nederlands of Nederduits); Noors besvike ‘niet kunnen weerstaan’; Zweeds † besvika ‘niet kunnen weerstaan’ (uit Nederlands of Nederduits).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

bezwijken* sterven 1682 [WNT]

bezwijken* niet kunnen weerstaan 1784-1785 [WNT]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut