Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

beschaafd - (welopgevoed)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

beschaafd bn. ‘welopgevoed’
Vnnl. zeer beschaafd [1699; Claes 1997]; nnl. beschaafd ‘glad, sierlijk, met zorg gemaakt; welsprekend, beleefd’ [1704; HvH], beschaafd ‘ontwikkeld (van landen en volken)’ [1851; WNT].
Verl.deelw. van het werkwoord beschaven, mnl. bescaven ‘beroven’ [1290; CG II, En.Cod.], dat in het Vroegnieuwnederlands ‘glad maken’ [1660; WNT] ging betekenen; een afleiding met → be- van het werkwoord → schaven.
In hogere kringen is dit woord ontstaan als leenvertaling van Frans poli ‘beschaafd, welgemanierd’ [1580], eerder al ‘verzorgd sprekend, sierlijk, gracieus’ [ca. 1190], ontstaan uit de betekenis ‘vlak, gepolijst, glad, glanzend’ [1160], verl.deelw. van polir ‘glad maken’ < Latijn polīre ‘id.’, zie → poleren.
Onder invloed van Latijn polītus ‘fijn, beschaafd, smaakvol’ heeft Frans poli zijn figuurlijke betekenis ‘verzorgd sprekend’ gekregen. Later is de betekenis uitgebreid tot ‘welopgevoed, welgemanierd’ onder invloed van het zn. politesse ‘bevalligheid, beschaving’ [1578], overgenomen uit Italiaans politezza.
Beschaafd ‘ontwikkeld’ zoals gebruikt voor volkeren die ontwikkeld zijn, is een vertaling van Frans civilisé [1568].
beschaving zn. ‘ontwikkeling, cultuur’ [1793-96; WNT]. Afleiding van beschaven met het achtervoegsel → -ing.

EWN: beschaafd bn. 'welopgevoed' (1699)
ANTEDATERING: eerst onbeschaeft "onbeschoft" [1599; Kil. s.v. onbeschoft]
Later: Want de Turken zijn zo beschaaft en eerbiedig tot malkander [1670; Rycaut, 35] (EWN: 1699)
EWN: ♦ beschaving zn. 'ontwikkeling, cultuur' (1793-96)
ANTEDATERING: tot beschaevinge huns vernufts 'tot verfijning van hun verstand' [1715; Boekzaal 2, 228]
Later: eene uitwendige beschavinge 'een uitwendige civilisatie' [1740; iWNT hart I]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

beschaafd* [zorgvuldig opgevoed] {1704} vertaling van frans poli [beschaafd, gepolijst] < latijn politus [beschaafd, smaakvol], verl. deelw. van polire [glad maken, goed verzorgen].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

beschaafd bnw., eerst later-nnl., is eigenlijk een vertaling van fra. poli; dus ‘waarvan de ruwe kanten afgeschaafd zijn’.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

beschaafd bnw., eerst jonger-nndl. In de hoogere kringen van de maatschappij opgekomen als vertaling van fr. poli, evenals russ. obrazówannyj een vertaling van hd. gebildet is.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

beschaafd bijv., is v.d. van beschaven in de bet. van glad schaven; vergel. Fr. poli en polir; in ’t Mnl. bet. beschaven, dat sterk was, kaal schaven.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

besjaof (bn.) welgemanierd; Nuinederlands beschaafd <1699>.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

beschaafd ‘erudiet’ (bet. van Frans poli)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

beschaafd ‘zorgvuldig opgevoed’ -> Duits dialect beschufd, beschaafd ‘opgeleid, opgevoed’; Javaans beskap, beskat ‘Europees nauwsluitend colbertje’; Petjoh beskaafd, beschaafd ‘netjes, goed opgevoed’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

beschaafd* zorgvuldig opgevoed 1699 [Claes Tw. 12]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut