Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

berd - in iets te berde brengen

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

berd zn. ‘bord, plank, tafel’, in iets te berde brengen ‘met iets voor de dag komen’
Mnl. bert ‘plank’ [1240; Bern.], sijt har cnape heuet ghemaect drie thekene met enen hamere ane enich bert ‘aangezien haar dienaar drie tekens heeft gemaakt met een hamer op een of andere plank’ [1289; CG I, 1347], een scaec bert ‘een schaakbord’ [1340-60; MNW-R], bert ‘bord’ [1351; MNW-P], ook bart, bort; vnnl. berd ‘lat, plank, tafel’ [1599; Kil.], te berde brengen ‘aan de orde stellen (letterlijk: ter tafel brengen)’ [1644; WNT].
Als ablautvorm verwant met → bord. Via metathese uit een in het Nederlands niet geattesteerd *bred.
Bij *bred: os. bred ‘plank, speelbord’ (mnd. bret), to brede komen (uitdrukking) ‘aan de top komen’; ohd. bret ‘plank’ (nhd. Brett); oe. bred; < pgm. *breda- ‘plank’.
Men poneert pie. *bherdh- (IEW 138), maar de verschillende vormen, die alleen in het Germaans voorkomen, en de betekenis (‘houtwerk’) wijzen eerder op een substraatwoord.
Lit.: A. Götze (1929) ‘Das schwarze Brett’, in: Nachrichten der Giessener Hochschulgesellschaft 7, 14-20; J. Warncke (1928) ‘Schwarze Bretter und Hohn- und Spott-Tafeln in Lübeck’, in: Niederdeutsche Zeitschrift für Volkskunde 6, 179-183

EWN: berd zn. 'bord, plank, tafel', in iets te berde brengen 'met iets voor de dag komen' (1240)
ANTEDATERING: dat bret 'het (speel)bord' [1201-25; VMNW]
Later:te berde brenghen [1566; Du Val, 57r] (EWN: 1644)
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

berd* alleen in de uitdrukking iets te berde brengen [ter sprake brengen] {1644} waarin berde een oude 3e nv. is van middelnederlands bert [plank, ook tafel] {1289} nevenvorm van bord, vgl. met metathesis hoogduits Brett [plank]; de tafels bestonden veelal uit planken, die tegen de wand hingen en voor een maaltijd op schragen werden gelegd. Dus zijn upt bert bringen [te berde brengen] en modern ter tafel brengen synoniem voor ter sprake brengen.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

berd in de uitdrukking te berde brengen is een zuid-nl. vorm van bord.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

berd znw. o. Alleen nog in te berde brengen, en verder dial. (zuidndl.). = bord.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

berd o., Mnl. bert, bart, bort + Ohd. bret (Mhd. en Nhd. id.), Ags. bred: dus in ’t Ndl. met metathese der r; z. voorts boord 1 en bord.

Thematische woordenboeken

C.H.Ph. Meijer (1919), Woorden en uitdrukkingen verklaard door Dr. C. H. Ph. Meijer, Amsterdam

Berde brengen (Te), ook te berde komen met, voor den dag brengen, ter tafel brengen, voor den dag komen met, aanvoeren als voorstel, als bewijs, als voorbeeld, als verontschuldiging; van berd, (mnl. bert, hgd. Brett), evenals het ermede verwante bord, oorspronk. plank, dan in allerlei toepassingen: tafel, uithangbord, schutting, schrijfbord. In bovenst. uitdrukkingen is het waarschijnl. in de bet. tafel gebruikt (verg. ter tafel brengen).

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

205. Iets te berde brengen,

dial. iets te borde brengen, w.z. met iets voor den dag komen, iets aanvoeren t.w. als voorbeeld, als bewijsgrond, als verontschuldiging; te berde komen, ter sprake komen; in het Land v. Waas ten berde kommen, te voorschijn komen; fri. to boerde komme, terecht komen. In welken zin berd hier moet worden opgevat, is niet zeker; wellicht in dien van plank, tafel; vgl. in de middeleeuwen up bordt brengen (Froissart), het hedendaagsche wat verder te berde zal worden gebracht in aankondigingen van verkoopingen, en de uitdr. ‘iets ter tafel brengen’. In de 17de eeuw werd ook in dezelfde bet. gezegd iets op het bert werpen (o.a. bij Ogier, blz. 222), dat thans nog in Leuven bekend is. Daar in de 17de eeuw te berde (borde) brengen veelal gebruikt werd voor opbrengen, betalen, zou men er toe kunnen komen berd op te vatten in den zin van de tafel, waarop de koopman zijne waren uitstalt en verkoopt, welke bet. dit woord in de latere middeleeuwen ook bezat; zie Stallaert I, 189 a; Winschooten, 25; Ndl. Wdb. II, 1845; III, 520.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut