Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

bepaling - (omgevend paalwerk; vaststelling, besluit; (taalkunde) determinerende woordgroep)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

bepaling zn. ‘omgevend paalwerk; vaststelling, besluit; (taalkunde) determinerende woordgroep’
Mnl. bepaalingen ‘paalwerk’ [1467; WNT], bepaling ‘afbakening, grensscheiding’ [15e eeuw; MNW], ‘omschrijving, duidelijke aanwijzing’ [15e eeuw; MNW]; nnl. bepaling ‘besluit’ [1860; WNT], “woorden of uitdrukkingen, die het onderwerp of het gezegde bepalen” [1872; Dale].
Verbaalabstractum van → bepalen. In de modernere betekenissen ook als leenvertaling van Latijn dēfīnītiō.
Met de opkomst van de zinsleer (19e eeuw, onder meer bij Anslijn) werd bepaling gebruikt in de taalkundige betekenis, voor de verdere aanvullingen op het gezegde en gaandeweg voor de nu bekende bepalingen. Enkele daarvan zijn de bijwoordelijke bepaling [1872; Groot] (zie → bijwoord); de bijvoeglijke bepaling [1888; Groot], eerder als bijvoeging [1840; Brugsma], leenvertaling van Latijn attribūtum (zie → bijvoeglijk, → attribuut); en de bepaling van gesteldheid ‘predicatief complement’ [1878; Terwey], eerder bepaling van aanvulling/voorwerp [1848; Brugsma], aanvulling der gesteldheid [1858; Roorda]. De bepaling van gesteldheid was weliswaar al eerder bekend, maar werd gevat in termen van de klassieke woordgrammatica, bijv. bij het werkwoord behorende dubbele accusatief.
Lit.: N. Anslijn Nz. (1814) Nederduitsche spraakkunst voor eerstbeginnenden, Leiden; B. Brugsma (1848) Nederduitsche taalkunde, Groningen; L. van Driel (1982) ‘Tussen attributief en predikatief. Iets over de geschiedenis van de bepaling van gesteldheid in de 19e eeuw’ in: L. van Driel/J. Noordegraaf (red.) Studies op het gebied van de geschiedenis van de taalkunde, Kloosterzande; T. Roorda (1858) Handleiding tot het onderwijs in de zinsontleding bij het lager onderwijs, Leeuwarden; S. Stevin (1585) Dialectike ofte Bewysconst, Leiden; T. Terwey (1878) Nederlandsche spraakkunst, Groningen

EWN: bepaling zn. 'omgevend paalwerk; vaststelling, besluit; (taalkunde) determinerende woordgroep' (1467)
ANTEDATERING: bepalinge 'afpaling, afbakening' [1460; OAR 12, 085vb]
Later: bepaling van plaats, van tijd en van wijze [1846; Mulder, 283] (EWN: 1872)
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

bepaling ‘voorschrift; vaststelling; bepaalde grammaticale categorie’ -> Fries bepaling ‘voorschrift; vaststelling; bepaalde grammaticale categorie’.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut