Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

benard - (hachelijk)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

benard bn. ‘hachelijk’
Vnnl. benart ‘in het nauw gedreven’ [1627; WNT], van schrick benart ‘door schrik benauwd, beangstigd’ [1657; WNT], benard, benaard ‘benauwd’ [17e eeuw; WNT]; nnl. benarde omstandigheden ‘hachelijke, netelige omstandigheden’ [1807; WNT].
Verl.deelw. van het zwakke werkwoord benarren, benerren, benaren ‘in het nauw brengen’, mnl. benaren [in de verloren gegane Willekeuren van Fredewold, van onbekende datum, naar een druk uit de 18e eeuw] < pgm. (gi)narwian- ‘nauw maken’, een afleiding van *narwa- ‘smal’, zie → naar 2 (waaruit ook Engels narrow ‘smal’). De oorspr. betekenis van benarren is dus ‘smal maken’, wat naderhand ook in overdrachtelijke zin werd gebruikt.
Mnd. benaren ‘benauwen, belemmeren’; ofri. binera (nfri. benearje met daarbij het bn. beneare, benearjend); oe. (met ander voorvoegsel) genyrwian ‘id.’; < pgm. *(gi)narwian- ‘nauw maken’.

EWN: benard bn. 'hachelijk' (1627)
ANTEDATERING: benart oft bedreven 'in het nauw gebracht of ingesloten door drijvend materiaal' [1598; iWNT bedrijven]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

benard* [benauwd] {1626} van middelnederlands benaren [benauwen, belemmeren], van naer [nabij, na, nauw], oudfries binera [lastig vallen], oudsaksisch naro, oudengels nearu (engels narrow); de betekenis is dus lett. ‘benauwd’.

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

benard

Benard wil zeggen: woelig, onrustig (benarde tijden); zorgwekkend, ongunstig (benarde omstandigheden); angstig (de benarde schipbreukelingen). Benard is het enige overblijfsel van een oud werkwoord benarren, dat ook in de vorm benaren bestond. Het hangt samen met het woord naar, akelig en betekent dus oorspronkelijk: in narigheid brengen, in het nauw brengen, beangstigen. Het bijvoeglijk naamwoord wordt dan toegepast op de toestand waarin iemand verkeert die benard wordt. In Hoofts Warenar leest men: ‘Nooit benarde mij zulk een schavuit’ voor: bracht mij in moeilijkheden.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

benard verl. deelw. van mnl. benaren ‘benauwen, belemmeren’, daarnaast later ook benarren, benerren, ofri. binera ‘lastig vallen, benauwen’, oe. genierwan ‘benauwen’, afgeleid van germ. *narwa- ‘nauw’. — Zie: naar 2.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

benard bnw., eerst nnl. Oorspr. verl. deelw. van benarren, benerren, benāren “in het nauw brengen”; benāren is reeds mnl. = ofri. binera “lastig vallen, in ’t nauw brengen”, ags. genierwan “id.”. *-narwian is een denominatief ww. van *narwa- “nauw”, ndl. naar. De korte vocaal vertoont ook beierl. nar “engte”.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

benard. De korte vocaal, ook in beierl. nar ‘engte’, is wellicht naar W. de Vries Tschr. 40, 90 te verklaren uit verbogen naamvallen zonder svarabhakti-vocaal,*narwes e.d. Vgl. schaduw Suppl.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

benard bijv., v.d. van benarren, waarnevens benaren, denom. van naar 1: de a komt uit den stamvorm narw.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

benard* benauwd 1626 [WNT benarren]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut