Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

beleefd - (hoffelijk, wellevend)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

beleefd bn. ‘hoffelijk, wellevend’
Mnl. belevet ‘veel beleefd hebbend, ervaren’ [ca. 1479; MNW]; vnnl. beleeft ‘hoofs, wellevend’ [1537; Pelegromius], beleefd ‘welwillend, genadig, liefdevol’ [1564; WNT], beleeft, belevet ‘welwillend, welgemanierd, vriendelijk’ [1599; Kil.].
Verl.deelw. van het werkwoord beleven ‘ervaren’ [14e eeuw; MNW], zie → beleven.
De oorspr. betekenis ‘ervaren, kundig’ was in de 17e eeuw al verouderd (WNT). De betekenis zou zich van ‘ervaren’ via ‘savoir-vivre hebbend’ naar ‘fatsoenlijk, beleefd’ kunnen hebben ontwikkeld. Een andere mogelijkheid zou kunnen zijn dat er invloed was van het etymologisch niet verwante mnd. belefd ‘populair’, bij mnd. lef ‘lief’. Dat zou de betekenis ‘liefdevol, welwillend’, die in de 16e eeuw verschijnt, kunnen verklaren.

EWN: beleefd bn. 'hoffelijk, wellevend'; de betekenis 'wellevend' (1537)
ANTEDATERING: beleefdelijck (bw.) 'hoofs, wellevend' in: ghi behoortse te dienen wel beleefdelijck [1520; iWNT visch]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

beleefd* [hoffelijk] {beleeft [ervaren, wereldwijs] 1401-1500} van middelnederlands beleven [beleven, ondervinden].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

beleefd bnw., mnl. belevet ‘veel beleefd hebbend, met veel ondervinding, knap’, bij Kiliaen beleeft, belevet ‘humanus, civilis, urbanus’ is dus het verl. deelw. van beleven, waarvoor zie: leven. Wie veel beleefd heeft, heeft geleerd zich in gezelschap goed te gedragen en heeft zich goede manieren verworven.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

beleefd bnw. Kil. beleeft, belevet “humanus, civilis, comis, urbanus”, mnl. belēvet “veel beleefd hebbend, ondervinding hebbend, knap”. Van het ww. leven. Uit de bet. “ondervinding hebbend” ontwikkelde zich “savoir-vivre bezittend, fatsoenlijk, beleefd”. Vgl. ook mnd. belēfdicheit v. “beleefdheid”.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

beleefd bijv., van het ww. leven, gelijk bereisd, belezen van reizen, lezen; vergel. ook Fr. avoir du savoir-vivre.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

beleef (bn.) hoffelijk; Nuinederlands beleeft <1537>.

Thematische woordenboeken

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Beleefd bet. (evenals bereisd, belezen): veel, lang geleefd hebben, en daarom: rijk aan levenservaring zijn. Hieruit ontwikkelde zich de bet. van wellevend, hoffelijk. (Anderen denken aan het grondwoord lief.)

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

beleefd ‘hoffelijk’ -> Fries beleefd ‘hoffelijk’; Deens beleven ‘hoffelijk’ (uit Nederlands of (Neder- of Hoog-)Duits); Noors beleven ‘wellevend, hoffelijk’ (uit Nederlands of Nederduits); Zweeds belevad ‘hoffelijk, welgemanierd, wellevend’ (uit Nederlands of Nederduits); Negerhollands beleeft ‘hoffelijk’; Papiaments † beleefd ‘hoffelijk’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

beleefd* hoffelijk 1613 [WNT]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut