Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

bel - (luchtblaasje; bobbel)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

bel 2 zn. ‘luchtblaasje’
Vnnl. belle ‘vruchtkegel aan de kop’ [1523; MNHWS], ‘luchtbel’ [1576; WNT], belle ‘bobbel, gezwel’ [1599; Kil.], belle, bel ‘aardbol’ [1608; WNT]; nnl. bel (gewest.) ‘gezwel’, ‘groot glas’.
Vermoedelijk gaat het om een (oorspr. misschien alleen Noord-Nederlandse) variant van → bal 1, → bol 1 (vergelijkbaar met mnl. bolle, bulle ‘blaasje, rond voorwerp’ [15e eeuw; MNW]).
belroos ‘huidontsteking’ (erysipelas). Nnl. [1701; WNT weegblad]. Samenstelling van bel in de betekenis ‘gezwel’ en → roos 2.

EWN: ♦ belroos 'huidontsteking' (erysipelas) (1701)
ANTEDATERING: vnnl. belroos 'zekere ziekte' [1685; Bernagie, 17]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

bel2* [bobbel] {belle [vruchtkegel aan de kop] 1523; in de betekenis ‘soort gezwel’ 1544} is een jonge vorm, ablautend bij bol en bal.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

bel 2 znw. v. ‘wat opborrelt’; dial. ook ‘gezwel’ en oudnnl. ‘(aard)bol’, eerst sedert Kiliaen belle ‘bulla’. Het woord staat als een ws. jongere formatie naast de woorden bal en bol.

Mnl. bulle ‘waterblaas’ (dat zeker niet uit lat. bulla behoeft te zijn ontleend; het hoort bij bullen ‘opborrelen’) heeft klaarblijkelijk naast zich een vorm met een heldere vokaal ontwikkeld.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

bel II (opborreling, dial. ook: gezwel, oudnnl.: bol, aardbol), sedert Kil.: “belle j. bobbel. Bulla”. Een jonge ablautende vorm bij bol I, bal I, die mede onder invloed van bel I kan zijn opgekomen, wsch. eerst dialectisch (holl.). Mnl. bulle v. “waterblaas”, dat òf uit lat. bulla “id.” komt, òf bij bol I hoort, kan dialectisch een e-vocaal hebben gehad en deze dialectvorm kan in bel zijn opgegaan. — Dial. (ook fri.) bel (le) “vod” kan bel I of bel II zijn, wsch. bel II. Maar bel “groot glas” reeds mnl. belle v. “kelk, beker” is veeleer bel I.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

bel 2 v. (waterblaas), Mnl. belle, ablaut bij bal 1 en bol 1.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2010), Brabants etymologisch woordenboek: de herkomst van de woordenschat van Antwerpen, Brussel, Noord-Brabant en Vlaams-Brabant, Zwolle

bel, zn.: vod, lor; slordig wijf. De tweede betekenis herkennen we ook in lellebel, morsebel. De betekenis ‘lor’ gaat misschien terug op bel ‘luchtblaasje’ en kan een variant zijn van bal, bol. Uit Idg. *bhel-, *bhol- ‘zwellen, opblazen’. Zie ook bul.

A.A. Weijnen (2003), Etymologisch dialectwoordenboek, Den Haag

bel vod, lor, flard, slordige vrouw (Groningen, Zuid-Nederland, Noord-Holland, Hattem). Misschien afl. bij bnw. *bal ‘slecht’ (aanwezig in nl. baldadig, balorig, balsturig, oeng. bealudaed ‘misdaad’, got. balwawesei ‘boosheid’, russ. bolj ‘pijn’; de vocaal is ook aanwezig in verbellemonde ↑ en belmûunig ↑), het hele woord ook in morsebel en lellebel.
Pannekeet 35, WNT II 1657-1658, Mulder 18.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

bel ‘gasbolletje’ -> Schots † bell ‘bobbel; gasbolletje’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

bel* gasbolletje 1586 [WNT bel III]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal