Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

begrip - (het vatten met het verstand, denkbeeld)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

begrip zn. ‘het vatten met het verstand, denkbeeld’
Mnl. begrip, begreep, begrijp (MNW), sonder begrijp ‘zonder blaam, onberispelijk’ [1265-70; CG II, Lut.K], begrijp ‘aanmerking’ [1285; CG II, Rijmb.], ‘berisping, vijandige bejegening’ [1286; CG I, 1109], binnen Gerards begripe ‘binnen het gebied van Gerard’ [1292; CG I, 1822], begrijp ‘omvang, oppervlakte’ [1378; MNW], ten begripe van ‘naar het oordeel, de beslissing van’ [1389; MNW], ‘mening, gedachte, oordeel’ [1480; MNW-P]; vnnl. begrijp, begrijpinghe ‘inhoud, omvang, bevattingsvermogen, begrip’ [1573; Thes.]; nnl. begrip ‘het begrijpen, denkbeeld’ [1735; WNT].
Afleiding van het werkwoord → begrijpen.
Mnd. begripp ‘het aangrijpen; gebied, gedachte, begrip’ (> nzw. begrepp); mhd. begrif ‘omvang, district’ (nhd. Begriff ‘begrip, denkbeeld’); nfri. begryp.
Begrip ‘aanmerking, blaam, berisping’ is een afleiding van begrijpen in de zin van ‘berispen’ (met een betekenisontwikkeling van ‘(iets) aanpakken’ naar ‘(iemand) onder handen nemen, berispen’). Een andere duidelijke betekenisontwikkeling van concreet naar abstract is begrip ‘dat wat je (met je handen) kunt omvatten of grijpen’, vervolgens ‘gebied, inhoud’ en later ‘het verstandelijk begrijpen, denkbeeld’.
De Duitse mystici van de 14e eeuw hebben het abstracte Begriff ‘omvang en inhoud van een denkbeeld; begrip’ geïntroduceerd, als leenvertaling van het zn. Latijn comprehēnsio ‘het aangrijpen, samenvatten, begrijpen; begrip’.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

begrip* [inzicht, idee] {begri(e)p [berisping, aanval, omheining, vesting, sterkte, begrip (in de moderne betekenis)] 1265-1270} van middelnederlands begripen (vgl. begrijpen).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

begrip znw. o., in het Mnl. zeer zeldzaam: begrijp o. is dan het gewone woord, dat zich bij begrîpen in verschill. bett. aansluit. Begrip is, wellicht ’t eerst bij mystici, onder invloed van mhd. begrif (nhd. begriff) m. opgekomen.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

begrip (Duits Begriff)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

begrip ‘inzicht, idee’ -> Deens begreb ‘inzicht, idee’ (uit Nederlands of Nederduits); Noors begrep ‘idee, inzicht; (verouderd) verstand’ (uit Nederlands of Nederduits); Zweeds begrepp ‘inzicht, idee’ (uit Nederlands of Nederduits).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

begrip inzicht, idee 1265-1270 [CG Lut.K] <Duits

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut