Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

begrijpen - (met het verstand vatten, omvatten)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

begrijpen ww. ‘met het verstand vatten, omvatten’
Onl. begriphen ‘aanvatten, omvatten’ [ca. 1100; Will.]; mnl. begripen ‘aangrijpen, aanpakken; omvatten’, te begripene (infinitief) ‘onder handen nemen, berispen’ [1236; CG I, 21], begripen ‘grijpen, in beslag nemen’ [1240; Bern.], begreep (pret.) ‘pakte aan’ [1350; MNW], begripen ‘verstaan, begrijpen’ [1430; MNHWS]; vnnl. begrijpen ‘verstaan, grijpen’ [1573; Thes.].
Afleiding met → be- van het werkwoord → grijpen.
Mhd. begrifen ‘met het verstand vatten’ (nhd. begreifen); nfri. begripe.
De overdrachtelijke betekenis van begrijpen ‘met het verstand vatten, doorgronden’ is opgekomen bij de mystici. Wrsch. is deze betekenisuitbreiding ontstaan onder invloed van mhd. begrifen, dat een leenvertaling is van Latijn comprehendere ‘aanpakken, omvatten, begrijpen’. Ook dit Middelhoogduitse woord had oorspr. de concrete betekenis ‘omvatten’. Het is aannemelijk dat Latijn comprehendere een directe invloed heeft gehad op mnl. begripen, zie → begrip. Het werkwoord → vatten heeft eenzelfde ontwikkeling gekend, evenals Engels grasp ‘vastpakken, begrijpen’.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

begrijpen [vatten, omvatten] {begripen [aantasten, voor het gerecht dagen, ter hand nemen, omvatten, begrijpen, verstaan] 1201-1250} de overdrachtelijke betekenis is geleend in de taal der mystici < middelhoogduits begrifen o.i.v. latijn comprehendere [vatten]. De uitdrukking het op iemand begrepen hebben [het op iem. gemunt hebben] berust op de oude betekenis van begrijpen, namelijk ‘beramen’ en de betekenis is dus ‘een plan tegen iem. beraamd hebben’. De uitdrukking het niet op iemand begrepen hebben is wel te wijten aan het feit dat begrijpen niet langer in de oude betekenis werd verstaan.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

begrijpen ww. De overdrachtelijke bet. ‘in zich opnemen, doorgronden, verstaan’ is opgekomen onder invloed van lat. comprehendere; zij schijnt in de ME. vooral in de taal der mystici naar voren te komen; het mhd. begrīfen kan daarom het nl. woord beïnvloed hebben.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

begrijpen ww. De bet. “in zich opnemen, doorgronden, verstaan” is in de late M.E. bij de mystici opgekomen, wsch. in navolging van mhd. begrîfen, vooral bij mystici “id.”. Ook kan directe invloed van lat. comprehendere (waaruit fr. comprendre) gewerkt hebben.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

begrijpen. Tot het opkomen van de tegenw. bet. heeft zeker lat. comprehendere bijgedragen, eventueel met steun van mhd. begrîfen. Het lat. woord kan zijn overdr. bet. gekregen hebben naar gr. sullambánō ‘ik begrijp’. Vgl. Tallgren-Tuulio bij v. Ginneken Taaltuin 3, 251.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

begriepe (ww.) vatten; Sermoen euver de Weurd (18e eeuw) begriepen, Aajdnederlands begriphen <1100>.

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

begryp ww.
1. Verstaan, met die verstand vat. 2. Inhou, bevat. 3. Byreken, inreken.
Uit Ndl. begrijpen (Mnl. begripen in bet. 1 en 2, 1847 - 1864 in bet. 3), 'n afleiding met be- van grijpen 'jou verseker van iets, iets vir jouself toe-eien'. Eerste optekening in Afr. in Patriotwoordeboek (1902).
D. begreifen (9de eeu).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

begrijpen (Duits begreifen)

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Begrijpen = letterlijk van alle zijden vatten, grijpen, nl. met het verstand. Letterlijk nog in Vondels tijd: Dit boek, „leerzaame Fabelen begrijpende” = bevattende.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

begrijpen ‘(om)vatten’ -> Fries begripe ‘(om)vatten’; Deens begribe ‘vatten’ (uit Nederlands of Nederduits); Noors begripe ‘vatten’ (uit Nederlands of Nederduits); Zweeds begripa ‘(om)vatten’ (uit Nederlands of Nederduits); Sranantongo bekrèip ‘vatten’; Surinaams-Javaans bekhrèip ‘(om)vatten’ .

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

begrijpen vatten, omvatten 1240 [Bern.] <Duits

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

186. Het op iemand begrepen hebben,

d.w.z. het op iemand gemunt hebben; eig. een plan tegen iemand beraamd hebben, in ongunstigen zin. In de middeleeuwen en later was begrijpen in den zin van ‘beramen’, ‘ontwerpen’ zeer gewoon. Zie het Ndl. Wdb. II, 1427; Mnl. Wdb. I, 717 en vgl. het fri. it op immen bigrepen habbe.

187. Het niet op iemand begrepen hebben,

d.w.z. iemand niet ten volle vertrouwen, tegen iemand zijn ingenomen, het niet op hem ‘verzien’ hebben; ook ‘het niet op iets begrepen hebben’, iets niet gaarne doen, ergens geen zin in hebben (Molema, 22 a). Ook hier moet begrijpen worden opgevat in den zin van een plan beramen, en is de persoon op wien men het begrijpt, degene op wien men daarbij zijn vertrouwen stelt; Ndl. Wdb. II. 1427. In het Friesch: it net op dit of dat (op immen) bigrepen ha. Syn. Het niet gepakt hebben op iets (in Kippeveer, 184).

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut