Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

begin - (aanvang)

Etymologische (standaard)werken

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

begin o., stam van beginnen, in de oudere Germ. talen biginnan, in de nieuwere beginnen (Eng. to begin); ook met andere praefixen als du, in, ont + Lat. re-cens = nieuw, Oier. cinim = ik sta op, Oslav. po- čĭną = ik begin, koni = begin, Ru. na-činat’, Po. po-czynac = ontginnen, Fr. entamer, Lit. zo-kanas: Idg. wrt. ken: de Idg. k is in ’t Germ. g geworden in plaats van h. Voor de ontwikkeling der bet. vergel. Lat. inceptare = beginnen, waaruit Port. enceitar = de spijzen ontginnen.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

J. van Donselaar (1989), Woordenboek van het Surinaams-Nederlands, Muiderberg

begin: in den beginne, in het begin. Ze moest als kind elke zondag naar de kerk. In den beginne ging ze trouw maar later ging ze ervan vervelen* en maakte ze liever een ommetje (R. Oosterling en BN 120: 55; 1980). - Etym.: In SN ook in spreektaal, in AN veroud.

Thematische woordenboeken

K. van Dalen-Oskam & M. Mooijaart (2005), Nieuw bijbels lexicon: woorden en uitdrukkingen uit de bijbel in het Nederlands van nu, uitgebreid met De Nieuwe Bijbelvertaling, Amsterdam

In den beginne, in het begin, de eerste woorden van Genesis. Formulering die vooral wordt toegepast op iets dat een lange of onbekende geschiedenis heeft.

'In den beginne schiep God de hemel en de aarde'. Dit welbekende bijbelvers waarmee Genesis en daarmee de hele bijbel opent, heeft ook in de NBG-vertaling (1951) de eerste woorden in de oude verbogen vorm behouden, dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld de Canisiusvertaling (1929-1939), de Willibrordvertaling (1981) en de NBV, die met in het begin vertalen. De plechtige toon van deze beginwoorden dient soms om een komisch contrast met de rest van de zin te bewerkstelligen. In het Belgisch Nederlands kan men de bepaling Van in den beginne horen; het is echter niet duidelijk of dit op de bijbelse verbinding is geënt.

Liesveldtbijbel (1526), Genesis 1:1. IN den beginne sciep God hemel ende aerde.
[Over de waxinelichtjes in de Leidse Pieterskerk in haar nieuwe functie van 'ontvangstsalon van Leiden':] Zo kwam in den beginne het licht. (Excellence, najaar 1998, p. 94)
In den beginne was er stress, maar toen zag hij vraag 1, dat het goed was. (NRC, 20-5-1999, p. 2)
[Kop van artikel over de oorsprong van de krachten in de natuur:] In den beginne was de snaar. (NRC, 27-8-1999, p. 39)

In den beginne was het woord, de eerste woorden van het evangelie van Johannes.

Bekend zijn de beginregels van het Johannes-evangelie die in hun eerste woorden refereren aan het scheppingsverhaal: 'In den beginne was het Woord en het Woord was bij God en het Woord was God. Dit was in den beginne bij God' (Johannes 1:1-2, NBG-vertaling), die regelmatig, al of niet met variatie, gebruikt worden.

Liesveldtbijbel (1526), Johannes 1:1. IN den beginne was dat woort, ende dat woort was bi gode ende god was dat woordt.
In den beginne was het woord ... // Dit woord / kroop op handen en voeten / door statige middeleeuwen. (N. Scheepmaker, De Gedichten, 1991 (Tombola-woorden, 1950-1957), p. 432)
In den beginne was het woord. Daarom kunnen we niet beter doen dan, na terugkeer van een vierweekse afwezigheid, te beginnen met een stukje over taal. (NRC, okt. 1994)
In den beginne was de fout en de fout was van de Serviërs en de Kroaten en van de Roomse, orthodoxe en islamitische gelovigen en van de Europese Gemeenschap en de Verenigde Naties, en van de niet door kennis van zaken gehinderde medewerkers van de media. (NRC, dec. 1994)

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

begin (het -- van het einde) (vert. van Engels the beginning of the end)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

begin ‘aanvang’ -> Negerhollands begin, bǝgin, begin ‘aanvang’.

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

184. Een goed begin is 't halve werk.

Deze gedachte vinden we in het Ndl. het eerst opgeteekend in de 17de eeuw bij De Brune, Bank. I, 190: 't Beghin is 't halve-werck (vgl. bij Horatius dimidium facti qui coepit habet naar 't gri. αρχη ημισυ παντος); I, 190: 't Hanght alles aen een goed beghin; Huygens, Korenbl. II, 298:

Floor had berouw van eersten aen,
En heeft twee weecken pass by 't nieuwe wijf gelegen:
 Maer 't spreekwoord geeft hem troost, hy hoopt hy is half wegen:
Begonnen werck is half gedaen.

Zie verder Harreb. I, 43 en vgl. de variant: Een goed begin is een daalder waard; Teirl. 114: Een goed begin is een halve winste; goed begonnen is half gewonnen; fri. in goed bigjin is de helte fen 't wirk; hd. guter Anfang ist halbe Arbeit; ook in het nd. de Anfang is 'n Daler wert (Eckart, 12); wohl begonnen ist halb gewonnen; nd. begunnen is half gewunnen (Eckart, 40); eng. well begun, is half done; a good beginning is half the battle; fr. qui commence bien, finit bien.

185. Alle begin is moeilijk.

In de 17de eeuw wordt deze zegswijze aangetroffen bij De Brune, 183:

 't Begin van alle dingh is swaer,
 Maer 't wert veel lichter achter naer.

een navolging van het lat. omnium rerum primordia sunt dura (Petr. Chrysol.); mlat. omnibus in rebus gravis est inceptio prima. Zie verder Harreb. I, 43; fri. alle bigjin is swier of slim; Boekenoogen, 32: Alle begin is moeilijk, zei de barbiersjongen, en hij zette den stok buiten. Dergelijke komische toevoegsels komen bij deze zegswijze in vele dialecten voor; vgl. Eckart, 12: Aller Anfang ist schwer, seggt de Deiw, un stehlt tauirst 'nen Amboss; zoo ook bij Harreb. I, 43: Alle beginselen zijn zwaar, zei de dief, en voor de eerste maal stal hij een aanbeeld (zoo ook in Antw. Idiot. 199); fr. les commencements sont toujours difficiles; hd. Aller Anfang ist schwer; eng. the difficulty is in the outset.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal