Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

beer - (mannetjesvarken)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

beer 2 zn. ‘mannetjesvarken’
Onl. *bero in de persoonsnaam bern [834; Schoonheim 2003]; mnl. beer ‘mannetjeseverzwijn’ [1287; CG II, Nat.Bl.D].
Os., ohd. bēr(swīn) (nhd. dial. Bär); nfri. bear; oe. bār (ne. boar ‘beer, everzwijn’); < pgm. *baiza-.
Het woord is alleen West-Germaans. De oorsprong is onbekend; er bestaat geen verwantschap met → beer 1. Als de oorspr. betekenis ‘wild zwijn’ was, dan behoort het woord misschien bij een vorm pie. *bhoids-i ‘het angstaanjagende’ (waaraan gerelateerd Litouws baésas ‘spook, angstaanjagende verschijning’ bij pie. *bhoidos ‘schrik’); al met al is deze theorie weinig wrsch. Bij een andere interpretatie wordt uitgegaan van het seksuele aspect. Het woord wordt dan in verband gebracht met pie. *bhei(H)- ‘slaan, stoten’ (IEW 117), wat impliceert dat het dier (in tegenstelling tot de → barg ‘gecastreerd varken’) naar zijn potentie genoemd zou zijn. Het meest waarschijnlijk is dat dit een voor-Indo-Europees substraatwoord is. Dan zou verwant kunnen zijn: Welsh baedd ‘beer’ < *baəs-, dat alleen in de stemloosheid van de eindmedeklinker van pgm. *baiza- verschilt.
berig bn. ‘paringsbereid (van zeugen)’. Nnl. beerig ‘id.’ [1898; WNT]. Gevormd met het achtervoegsel → -ig.

EWN: ♦ berig bn. 'paringsbereid (van zeugen)' (1898*)
ANTEDATERING: beerig 'paringsbereid' [1897; iWNT]
{De datering van de attestatie in het EWN is onjuist. Dat moet zijn: 1897.}
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

beer2* [mannetjesvarken] {bere 1287} oudsaksisch, oudhoogduits bēr, oudengels bār, longobardisch pair (7e eeuw), maar buiten dit beperkte gebied niet bekend.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

beer 1 znw. m. ‘mannetjesvarken’, mnl. beer, os. ohd. ber, oe. bar (ne. boar). Alleen in het germ. bekend en bij gebrek aan idg. verwanten dus onverklaard ; misschien een substraatwoord?

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

beer I (mannetjesvarken), mnl. beer m. = ohd. bêr (nhd. bär), os. bêr (in bêrswîn o. “ever”), ags. bâr (eng. boar) m. “ever”. Over den oorsprong bestaan slechts vage vermoedens. Opvallend is de rijmverhouding tot gr. choĩros “big, varken”, alb. der̄ “varken”: kan wellicht germ. *ƀaira- een (analogische) vervorming van * ʒaira- (idg. *ĝhoiro-) zijn?

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

beer I (mannetjesvarken). Niet aannemelijk is het vermoeden van Holthausen ZsfdPh. 48, 269, dat een gotisch báira- ‘beer, mannetjesvarken’ te herkennen zou zijn in got. baira-bagms m. ‘moerbeiboom’. Wulfila zou dan gr. sukáminos met een inheemse boomnaam (vgl. hd. eberesche) hebben weergegeven. Zie over dit gotische woord bij beer II Suppl.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

beer 2 m. (mannetjesvarken), Mnl. beer, Os. bêr + Ohd. bêr (Mhd. bêr, Nhd. bär), Ags. bár (Eng. boar) +Alb. braven, Ru. borovŭ = everzwijn.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

beer ‘mannetjesvarken’ -> Duits dialect Beier, Beer, Bär ‘mannetjesvarken’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

beer* mannetjesvarken 1287 [CG NatBl]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut