Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

bavarois - (nagerecht, ijsgerecht)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

bavarois(e) zn. ‘nagerecht, ijsgerecht’
Nnl. bavaroise ‘thee met siroop’ [1824; Weiland], bavaroise “siroopthee, een beijersche drank” [1847; Kramers], bavaroise ‘soort roomijs met vruchten’ [1886; Kramers], bavaroise ‘schuimige pudding’ [1910; WNT Aanv.], bavarois ‘koude schuimige pudding’ [1948; WNT Aanv.], ‘roomijs met vruchten, roompudding’ [1982; Dale Hwb], bavarois, bavaroise ‘nagerecht met gelatine’ [1992; Dale], met daarbij de vermelding een verouderde betekenis ‘thee met siroop’.
Er lopen twee ontleningen door elkaar: in de betekenis ‘thee met (eierdooier, likeur) en siroop’ uit Frans bavaroise ‘id.’ [1743]; in de betekenis ‘soort pudding’ uit Frans bavarois [1867; Rey], een verkorting uit fromage bavarois ‘Beiers kwarkgerecht’ [1815; Rey]. Beide gaan uiteindelijk terug op het bn. bavarois(e) ‘Beiers’, bn. bij Bavaria ‘Beieren’.
De thee met siroop zou rond 1660 in de mode zijn gebracht door Beierse prinsen van het geslacht Wittelsbach die in Parijs woonden en dit drankje nuttigden in café Procope. De pudding is misschien bedacht door een Franse kok die voor een vooraanstaande Beierse familie werkte.
Lit.: Sanders 1995

EWN: bavarois(e) zn. 'nagerecht, ijsgerecht' (1824)
ANTEDATERING: een kom "Bavaroise" 'een kom thee met siroop' [1807; Vad.lett. 1, 266]
Later: eerst Bavaroise au Chocolat [1867; AHB 24/9]; dan Bavaroise 'zeker nagerecht' [1879; Emants, 230] (EWN: 1910)
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

bavaroise [ijsgerecht] {1886} < frans bavaroise, oorspr. bavaroise de gelée, gemaakt naar het voorbeeld van de drank bavaroise [lett.: Beierse], zo genoemd omdat in de 18e eeuw Beierse prinsen tijdens een verblijf in Parijs in het café Procope i.p.v. thee een dergelijke drank lieten maken.

Thematische woordenboeken

E. Sanders (1995), Geoniemenwoordenboek, Amsterdam

bavarois, bavaroise (1886, uit het Frans) siroopthee (1824); koud nagerecht (1886)

Volgens culinaire naslagwerken dient men strikt onderscheid te maken tussen bavarois en bavaroise. De samenstellers van menukaarten trekken zich daar echter niets van aan. Of je nu een bavarois of een bavaroise bestelt, het gerecht dat je moet afrekenen is een vruchtenmoes met gelatine en geslagen room.
In de 19de eeuw lag dat heel anders. Toen verstond men onder een bavaroise — dus met een e — ‘siroop-thee, thee met siroop de capillaire’. Capillaire siroop werd bereid uit het sap van varenkruid, in de volksmond vrouwen- of venushaar genoemd, en in de wetenschap Adiantum capillus veneris.
Over de herkomst van dit drankje bestaat in de culinaire geschiedschrijving weinig onenigheid. Het zou omstreeks 1660 in de mode zijn gebracht door Beierse prinsen van het geslacht Wittelsbach, die zich in Parijs hadden gevestigd. De prinsen dronken graag een kopje thee bij café Procope, gelegen aan de Rue des Fossés-Saint-Germain-des-Prés. Ze wilden dat de thee in een kristallen karaf werd geserveerd en in plaats van suiker gaven ze, naar Beiers gebruik, de voorkeur aan capillaire siroop.
Al snel schonken ook andere cafés het nieuwe drankje. Naar de prinsen werd het bavaroise genoemd, Frans voor ‘Beierse’. Later werd de bereiding aangepast: er kwam een schepje poedersuiker bij, een eierdooier, opgeklopte warme melk en een scheutje likeur — veelal kirsch, rum of marasquin. ‘Het is een aangename drank, die de hoest verzacht, de zweetafscheiding bevordert en een weldadig gevoel teweegbrengt dat tot slaperigheid leidt’, aldus een 19de-eeuws naslagwerk.
De geschiedenis van de bavarois, het koude nagerecht, is minder helder. Van oudsher stond dit dessert bekend als fromage bavarois. Onder die naam is het ook te vinden in een verhandeling over ‘zoete tussenschotels’ van de beroemde Franse kok Marie-Antoine Carême (1784-1833). Over de oorsprong van het gerecht zegt de Larousse Gastronomique (1960): ‘De naam doet vermoeden dat het oorspronkelijk uit Beieren komt, maar wij denken eerder dat het zo is genoemd door een Franse kok die werkte voor een of ander vooraanstaand Beiers geslacht.’
De aanduiding fromage is misleidend, want daar bedoelde men indertijd geen kaas mee, maar een pudding in de vorm van een ronde kaas. Er bestonden verschillende recepten voor deze pudding, steeds met als basisingrediënten eierdooiers, room, smaakstoffen, melk, suiker en gelatine.
Het bavarois-dessert veroverde spoedig de Europese keuken. Voor zover bekend maakte Kramers' Algemeene Kunstwoordentolk in 1886 als eerste onderscheid tussen de bavaroise als warme ‘stroopthee’ en het koude nagerecht, zij het dat hier sprake is van een ‘soort van room-ijs met vruchten’. In 1948 vermeldt de Winkler Prins als eerste naast het drankje, dat toen al werd afgedaan als ouderwets, de bavaroise als ‘koude pudding’.
Precies dertig jaar eerder, in 1918, had het geslacht Wittelsbach na een bewind van meer dan zevenhonderd jaar de Beierse troon moeten opgeven.

Engels bavarois, Bavarian cream (1846); Frans bavarois, bavaroise (1815).

Vergelijk pêche melba

BAVAROIS(E): Weiland Kunstwdb. (1824) 55; Kramers Kunstwoordentolk (18864) 128; Bouillet Dict. univ. scienc. etc. (1896) 159; Winkler Prins6 2 (1948) 392; Wartburg & Bloch Dict. étym. langue franç. (1950) 62; Courtine Nouv. Larousse gastron. (1960) 150-152; Ned. Larousse ency. 4 (1972) 90; Veen Etym. wdb. (1989) 89; Guillemard Mots de la cuisine (1990) 37-38; Spaargaren Pompadour (1992) 11; Dauzat Dict. étym. (19932) 72; OED (19932); Rey Dict. hist. langue franç. (19942) 197.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

bavaroise ijsgerecht 1886 [KKU] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut