Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

basaniet - (steensoort]

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

basalt zn. ‘vulkanisch gesteente’
Nnl. basalt ‘gesteente’ [1781; WNT zuil I].
Ontleend aan Frans basalte [1581] < Neolatijn basaltes ‘toetssteen’, een foutieve spelling van Latijn basanītes (lapis) [79 na Chr., bij Plinius] < Grieks basanítēs (líthos) ‘toetssteen (= harde steen die werd gebruikt om edelmetalen te testen; goud liet bijv. een geel spoor na op de steen)’, ook ‘het gebruik van de steen als test’, (overdrachtelijk) ‘ondervraging door marteling’, bij Grieks básanos ‘toetssteen, onderzoek’. Dit woord werd via Lydië (Lydische steen ‘toetssteen’) overgenomen uit Egyptisch baḵan (Chantraine).
Het Griekse woord basanítēs duidt vanwege -ítēs op een plaats-adjectief. De overgang van Egyptisch -ḵ- naar Grieks -s- is problematisch. Volgens sommigen is die te verklaren als volksetymologie: men legde een verband met de plaatsnaam Basan in Trans-Jordanië, waar veel vulkanisch gesteente voorkomt.
De vormvergissing (-l- voor -n-) werd gemaakt in de 16e eeuw in verschillende afschriften van het Latijnse werk Naturalis Historia van Plinius de Oudere. Toen de fout ontdekt werd, was het woord al in veel Europese talen in gebruik. Desondanks wordt soms toch ook wel de geleerde vorm basaniet [1872; Dale] gebruikt.
basaniet zn. ‘zwarte Egyptische steensoort’. Nnl. basanit ‘id.’ [1824; Weiland], basaniet “harde, zwarte Egyptische steensoort, Lydische steen; de toets- of proefsteen der ouden” [1872; Dale]. Deze moderne steensoortnaam is rechtstreeks gebaseerd op de oorspr. Latijnse steennaam basanītes.
Lit.: Sanders 1995

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

basaniet [steensoort] {1824} < latijn basanites [een donkergrijze marmersoort] < grieks basanitos = basanitès (lithos) [toetssteen] (lithos [steen]), mogelijk afgeleid van Bashanbasalt.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut