Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

balts - (paringsritueel van de mannetjes van bepaalde vogel- en vissoorten)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

balts zn. ‘paringsritueel van de mannetjes van bepaalde vogel- en vissoorten’
Nnl. balts [1938; WNT Aanv.].
Ontleend aan Duits Balz ‘id.’ < mhd. balz [14e eeuw] < middeleeuws Latijn ballatio ‘dans’, afgeleid van Latijn ballāre ‘dansen’, zie → bal 2.
Het woord komt verder nergens voor en had bovendien in het Middelhoogduits variaties falz en pfalz, wat het etymologiseren lange tijd bemoeilijkte. Omdat een balts in de eerste plaats slaat op de dansbewegingen op de grond van bepaalde hoendersoorten, en niet zozeer op vliegbewegingen of zang, stelt Venneman (2001) de ontlening aan middeleeuws Latijn ballatio voor. De beginklankvariaties verklaart hij aan de hand van de vormvarianten middeleeuws Latijn vallatio en pallacio, bij de laatste met aanpassing aan het Hoogduitse klanksysteem, waarin geen p- meer bestond.
Bij uitbreiding wordt de term ook wel gebruikt voor het (vogel)paringsritueel in het algemeen en in het bijzonder ook met betrekking tot vissen.
baltsen ‘tot paring lokken’. Nnl. in baltsende kemphaantjes [1938; WNT Aanv.]. Ontleend aan Duits balzen ‘id.’.
Lit.: T. Vennemann (2001) ‘Zur Etymologie von dt. Balz’ in Sprachwissenschaft 26, 425-432

EWN: balts zn. 'paringsritueel van de mannetjes van bepaalde vogel- en vissoorten' (1938)
ANTEDATERING: balts [1934; Vaderland 13/11]
EWN: ♦ baltsen 'tot paring lokken' (1938)
ANTEDATERING: baltsen, zooals de jagers zeggen [1897; Heimans/Thijsse, 67]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

balts [paringsritueel] {na 1950} < hoogduits Balz(en), dat van onzekere herkomst is; één van de voorgestelde etymologieën is ontlening aan italiaans balzare [springen].

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

balts paringsritueel 1938 [Aanv WNT] <Duits

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut