Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

balsem - (hars, zalf)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

balsem zn. ‘hars, zalf’
Mnl. balsame ‘zalf’ [1240; Bern.], balsaem ‘zalf’ [1465-85; MNW-R]; vnnl. balsem ‘zalf’ [1608; WNT].
Oude ontlening aan Latijn balsamum ‘balsem, balsemstruik’ < Grieks bálsamon ‘balsemstruik of de hars daarvan’. Het Grieks heeft het woord misschien ontleend aan een Semitische taal. Over het algemeen neemt men aan dat het afkomstig is uit Hebreeuws bāsā́m ‘aangename geur’ (Jesaja 3:24), ‘balsemplant’ (Hooglied 5:1), ‘welriekende stof’ (Exodus 35:28), ‘welriekende zalf’ (1 Kronieken 9:30). Op dezelfde stam gaat Arabisch bašām ‘zoet geurende boom’, meer bepaald ‘de boom van het Mekka-balsem (Commiphora opobalsamum)’ terug.
Ohd. balsamo (nhd. Balsam); nfri. balsem; oe. balsam (ne. balm); on. balsamr (nzw. balsam); got. balsan.
In de Griekse Oudheid zijn de meeste soorten van de balsemboom afkomstig van het Arabische schiereiland. Een Arabische afkomst van het Griekse woord bálsamon is dus niet uitgesloten. In het Arabisch vindt men zowel balasān ‘balsem’ als balsam; deze vormen lijken echter een aanpassing aan een leenwoord uit Grieks bálsamon te zijn: de stam is opgerekt met een klinker en uit -am is een pseudo-achtervoegsel -an gecreëerd.
Lit.: Masson 1967, 77-78; Philippa 1991

EWN: balsem zn. 'hars, zalf'; de vorm balsem (1608)
ANTEDATERING: balsem 'balsem' [1270-90; VMNW]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

balsem [zalf] {balsame 1201-1250} < latijn balsamum [balsem, balsemstruik] < grieks balsamon [balsemstruik, de hars daarvan], uit het semitisch: hebreeuws bājām.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

balsem znw. m., mnl. balseme, balsame v., balsaem m. < lat. balsamum < gr. bálsamon < hebr. bāsām ‘balsemstruik’.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

balsem znw., mnl. balseme(ne), balsame v., balsaem m. Evenals ohd. balsamo m. (nhd. balsam), ags. balsam o. (eng. balm uit fr. baume, ofr. balsme), on. balsamr m. “balsem” vroeg uit lat. balsamum ontleend, maar later nog daardoor beïnvloed: vandaar de mnl. vorm op -ame, -aem. Lat. balsamum, gr. bálsamon is een ospr. sem. woord: arab. bašâm, hebr. bâs'âm. Got. balsan o. heeft òf een jongere n òf ’t gaat langs anderen weg (via arm. balasan?) op den arab. bijvorm balasân terug.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

balsem m., Mnl. balsame, gelijk Ohd. balsamo (Mhd. balsame, Nhd. balsam), Ags. balsam, On. balsamr, Go. balsan, uit Lat. balsamum (Fr. baume, waaruit Eng. balm), Gr. bálsamon = hars van den bálsamos, uit Ar. balasān = balsemboom.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

balsem (Latijn balsamum)

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Balsem van ’t Gr. balsamon (Lat. balsamum) en dit waarschijnlijk van ’t Arab. balasan = balsemboom. Opmerkelijk is voor dit laatste woord de Got. vorm balsan, die nog in het Hd. gebruikt wordt.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

balsem ‘zalf’ -> Indonesisch balsem ‘zalf’; Jakartaans-Maleis balsem ‘zalf’; Madoerees balsēm ‘zalf’; Makassaars balasā̂ng ‘zalf’; Menadonees balsem ‘zalf’; Japans barusamu ‘zalf’; Negerhollands balsam ‘zalf’; Papiaments balsem ‘zalf’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

balsem zalf 1240 [Bern.] <Latijn

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut