Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

baljaren - (tekeergaan, ravotten)

Etymologische (standaard)werken

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

baljaren [tekeergaan, ravotten] {1717} < portugees, spaans bailar [dansen, snel ronddraaien] < italiaans ballare (vgl. bajadère).

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

baljaren ono.w. (springen, tieren), door de koloniën uit Sp.-Port. bailar: z. bal 2.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2011), Limburgs etymologisch woordenboek: de herkomst van de woorden uit beide Limburgen, Zwolle

baljaren, boeljaren, ww.: tieren, schreeuwen, tekeergaan; stoeien, ravotten. Maasen vermeldt boeljeren ‘razen, lawaai maken’. De bet. gaat terug op ‘dansen, springen’ < Sp. bailar ‘dansen’, dat verwant is met It. ballare, Ofr. baler, waaruit Mnl. balleren ‘dansen, trappelen’.

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

baljaar ww.
Luidrugtig speel, stoei, rondspring.
Uit Ndl. baljaren in die verouderde bet. 'spring, ophef van iets maak'; die huidige bet. is 'drukte, lawaai maak deur te kyf en te skel'. Die bet. 'tier, skel, skreeu' uit 'dans, spring', gewestelik nog bekend in Zaans en Gronings. Eerste optekeninge in Afr. by Changuion (1844) en Pannevis (1880) in die vorm baljaren 'stoei, lawaai maak', waarna by Mansvelt (1884) en Du Toit (1908) in die vorm baljaar 'luidrugtig speel, stoei, lawaai maak'.
Volgens die WNT is Ndl. baljaren, wat in Suriname gebruik is om na die danse van swart mense te verwys, verbaster uit Sp. bailar 'dans', verwant aan It. ballare en Oudfrans baler, waarvan lg. oorgeneem is in Mnl. as baleren 'dans', ook 'drentel, slenter', met lg. bet. nog in sommige dialekte.

A.A. Weijnen (2003), Etymologisch dialectwoordenboek, Den Haag

baljare tieren (Noord-Holland, Groningen). « katal. ballar ‘dansen’. (Evenals it. ballare ‘dansen’) ‹ lat. ballare ‘id.’« gr. pallein ‘zwaaien, laten dansen’.
WNT II 921, Pannekeet 28, REW nr. 909.

J. van Donselaar (1989), Woordenboek van het Surinaams-Nederlands, Muiderberg

bal’jaren (baljaarde, heeft gebaljaard), (volkst.) dansen. Ga je mee baljaren vanavond? (Enc.Sur. 39). - Etym.: Zie baljaar* (II), banja* (II). Vgl. ook Sp. baylar. Port. bailar = dansen. Vroeger in Ned. ‘baleren’ en ‘baljaren’ in de bet. van ‘dansen’, ‘springen’, later ook ‘drukte maken’, ‘lawaai maken’ (zie WNT 1898). Ook werden gevonden gebeljart, biljarden en biljaarden (1772, zie De Beet 99, 102,134). Oudste vindpl. Herlein 1718: 95 (baaljaren). - Syn.: banjaarden*.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

baljaar: “te kere gaan, lawaai maak”; moeilik te skei v. Mnl. bal(l)eren, “dans; drentel; trappel”, wat soos Ndl. en Afr. bal, Eng. ball, asook ballade en ballet, verb. hou m. Fr. bal(l)er, It. ballare en Ll. bal(l)are, “dans”; blb. (16e-17e eeu) in vorm baljaren (minder gew. baljaarden) in Ndl. via Sp. baylar uit WInd. (Suriname) of via Port. bailar uit OInd. herontln. Afr. gebr. pleit vir oorerwing uit Ndl. (Bosm AMP 53), veral op grond v. gebr. in Ndl. dial.

N. van der Sijs (bezorger) (2003), Uit Oost en West. Verklaring van 1000 woorden uit Nederlands-Indië van P.J. Veth (1889), met aanvullingen van H. Kern en F.P.H. Prick van Wely (1910), Amsterdam. Gebaseerd op: Uit Oost en West. Verklaring van eenige uitheemsche woorden van P.J. Veth uit 1889, recensie van het werk van Veth door H. Kern in De Indische Gids van 1889, en ‘Etymologisch aanhangsel’ (p. 297-350) uit het Viertalig aanvullend Hulpwoordenboek voor Groot-Nederland van Prick van Wely uit 1910

baljaren, baljaarden [rumoer maken]. Ook dit woord is uit het Spaans of het Portugees afkomstig, maar is niet rechtstreeks uit het Iberisch schiereiland, maar door tussenkomst van de negerslaven in West-Indië tot ons gebracht. Het is het Spaanse baylar of Portugese bailar ‘dansen’ (hetzelfde als het Italiaanse ballare, waarvan ons bal, ballet en ballade). Baljaren is een woord waarmee in Suriname het dansen van de negers wordt aangeduid. Een baljaarpartij is een ‘negerbal’, waarop zij de dans door hun gezang en het slaan op de trom begeleiden. Zie Van Hoëvell, Slaven en vrijen, deel II, p. 87. Het woord baljaren is in dat mengelmoes van talen dat de negers in West-Indië spreken, door eenvoudige letteromzetting uit bailar ontstaan.

Uit West-Indië is dit woord met enige wijziging zowel in vorm als in betekenis ook naar Nederland overgewaaid. Men schreef het hier baljaarden en hechtte er de betekenis aan van ‘rumoer’ of ‘getier maken’. Trouwens, die negerdansen onderscheiden zich ook weer door luidruchtigheid. Men vindt dit woord meermalen in Willem Leevend, bijvoorbeeld deel IV, p. 291: ‘Want die ondeugende kaerel komt altijd op het laatst aanspringen en baljaarden.’ Andere plaatsen, waar de betekenis van ‘rumoer maken’ nog duidelijker is, heb ik tot mijn spijt verzuimd aan te tekenen.

Een andere afstammeling van het woord bailare is door tussenkomst van het Frans uit het Oosten tot ons gekomen. De Portugezen noemden de Indische dansmeisjes in hun taal bailadera, dat eenvoudig ‘danseres’ betekent. Hieruit is, door de lispende uitspraak van de l in het Portugees, bayadère ontstaan, dat in de meeste talen en ook bij ons de bijzondere naam van de Indische dansmeisjes (namelijk uit Hindoestan, niet van de Javaanse, die ronggeng of talèdèk genoemd worden) gebleven is. De Engelsen noemen ze met een inlands woord natch of nautch. Canter Visser, Mallabaarse brieven, p. 73, spreekt van baljadores, klaarblijkelijk het mannelijk waaraan bailadera of baljadera als vrouwelijk beantwoordt. [V]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut