Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

averij - (zeeschade)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

averij zn. ‘zeeschade’
Vnnl. averiën (mv.), averye ‘onkosten die het vervoer per schip buiten de vracht meebrengt, ook door beschadiging of verlies’ [1509; WNT Supp.]; nnl. avarij ‘schade aan een schip’ [1773; WNT Supp.].
Ontleend aan Italiaans avaria (misschien via Frans avarie) < Arabisch ʿawārīya, een vrij jonge afleiding van ʿawār ‘beschadiging’.
Het woord kwam via de middeleeuwse zeehandelswegen van de 12e eeuw in het Italiaans en vandaar in de internationale handelstaal. De Nederlandse variant haverij (vnnl. haverie [1579; WNT Supp.]) kan door volksetymologie (associaties met havenen en haven) zijn ontstaan, maar kan ook hypercorrect zijn (→ assegaai). Ontleend aan het Nederlands zijn o.a.: Nederduits haferye [1582], Hoogduits Havarie [ca. 1600], Deens havari, Zweeds haveri.
Lit.: H. Schlosser (1987) ‘Altes und Neues zur Havarie’, in: Sprachdienst 31, 167; Philippa 1991

EWN: averij zn. 'zeeschade'; de betekenis 'zeeschade' (1773)
ANTEDATERING: hauerije/auerije 'schade of verlies op zee' [1599; Kil.]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

averij [schade aan schip of lading] {averie, averij [onkosten bij scheepsvervoer, niet vallende onder de vracht] 1509} < italiaans avaria [idem] < arabisch ʽawār [smet, gebrek], bij het ww. ʽāra [hij beroofde van een oog, havende].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

averij znw. v. (sinds 1537) < fra. avarie < ital. avaria < arab. cawār ‘beschadiging, fout’. Reeds vroeg overgenomen uit het fra. daar het hier eerst in de 16de eeuw vermeld wordt. — Uit het nnl. > nnd. haferye (sedert 1582), nhd. havarei (omstr. 1600), nde. havari, nzw. haveri.

haverij znw. v., wel onder invloed van havenen uit averij ontstaan.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

averij znw., sedert Kil. De vorm haverij is door volksetymologie (havenen) ontstaan; klankwettige dial. h-prothese kan meegewerkt hebben. Uit port. it. avaria (via fr. avarie?) en dit van arab. cawâr “gebrek”.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

averij. Uit het Ndl. Ndd.: hd. havarie v., de. havari, zw. haveri.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

averij v., uit It. avaria, van Ar. ̒awār = bedorven koopwaar.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

awery s.nw.
Skade aan 'n skip of sy lading.
Uit Ndl. averij (1509) (vgl. Mnl. averen 'bederf, verniel, verwoes'). Eerste optekening in vroeë Afr. op 30 Augustus 1792 in die aanhaling "om alle averijen voor te koomen" (Resolusies van die Politieke Raad, C.206).
Ndl. averij uit Oudfrans avarie 'skade aan skip' uit Oud-Italiaans avaria uit Arabies awariyh 'beskadigde goedere', met lg. van awar 'vlek, ontsiering, gebrek' saam met die ww. ara 'hy wat van 'n oog beroof is, gehawend'.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

awery: “skade” (i.v.m. seevaart en ondernemings v. rederye); Ndl. avery, wsk. via Fr. avarie uit It. of Port. avaria en verb. m. Arab. awar, “gebrek”, sedert Kil in Ndl.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

averij (Italiaans avaria)

C.H.Ph. Meijer (1919), Woorden en uitdrukkingen verklaard door Dr. C. H. Ph. Meijer, Amsterdam

Averij, ook avarij en haverij, in ’t mnl. nog niet aangewezen, van ’t fra. avarie of ’t spa. averia, port. en ital. avaria, van ’t arab. ’awar, gebrek. Eig. de schade aan schip of lading, dan ook in ruimer gebruik.

R. Dozy (1867), Oosterlingen, verklarende lijst der Nederlandschen woorden die uit het Arabisch, Hebreeuwsch, Chaldeeuwsch, Perzisch en Turksch afkomstig zijn, 's-Gravenhage

Avarij, averij of haverij
Thans bij ons: zeeschade, op wat wijze ook teweeg gebracht. De ware afleiding van dit woord is nog niet gegeven; zeer zonderlinge kan men, des verkiezende, vinden bij Ducange, bij Diez, bij Jal (Glossaire nautique) enz. Ook de Orientalisten schijnen niet vermoed te hebben, dat het Arabisch is, want men mist het bij Sousa, Engelmann en Pihan, die het allen hadden moeten geven. Zeer stellig is het Arabisch. Bocthor vertaalt avarie door ’awâr, avarié door mo’auwar, en men moet niet meenen, dat ’awâr in dien zin een neologisme is; integendeel, het behoort tot het oude, klassieke Arabisch. Daarin zegt men: sil’a dzât ’awâr, d.i. eene koopwaar, die een gebrek (’aib) heeft, hetgeen natuurlijk op eene koopwaar, die schade geleden heeft, eene beschadigde koopwaar, toepasselijk is. Zoo beduidt ook de tweede vorm van ’t werkwoord, ’auwara, bederven, b.v. tweemaal bij Makkarî, II, p. 249, r. 4 v.o. en 3 v.o. Door de menigvuldige betrekkingen der Arabieren met de bewoners der Italiaansche zeesteden, is dit woord ’awâr, dat uit den aard der zaak in den handel zeer gebruikelijk was, tot de Italianen gekomen, bepaaldelijk tot de Genueezen en Pisanen, want de voorbeelden, die Ducange onder avaria geeft, zijn uit Genueesche en Pisaansche stukken genomen. Door de Italianen is verder het woord algemeen Europeesch eigendom geworden.
De overschrijving avaria is zuiver, daar bij de Italianen de w, die zij niet hebben, v wordt; de terminatie ia is eene gewone Italiaansche. Bij ons is averij de zuiverste vorm, maar de h in haverij is geenszins af te keuren. Het Arab. woord begint namelijk met een ’ain, een letter, die de Europeanen niet kunnen uitspreken en die zij óf weglaten, of door middel der h uitdrukken.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

averij, haverij ‘schade aan schip of lading’ -> Duits Havarie ‘schade aan schip of lading’ (uit Nederlands of Nederduits); Deens haveri ‘schade aan schip of lading’ (uit Nederlands of Nederduits); Noors havari ‘schade aan schip of lading’ (uit Nederlands of Nederduits); Zweeds haveri ‘schade aan schepen of vliegtuigen door een ongeluk’ (uit Nederlands of Nederduits); Fins haveri ‘schade aan schip of lading’ ; Russisch avárija, avaréja, averíja ‘schade aan schip of lading’; Indonesisch avarai, avarij ‘schade aan schip of lading’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

averij schade aan schip of lading 1773 [WNT] <Italiaans

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

124. Averij beloopen.

Onder averij, fr. avarie, port. it. avaria, dat afgeleid is van het arab. 'awâr, gebrek, verstaat men in eigenlijken zin: de schade, die aan een schip en de daarin geladen goederen wordt toegebracht; vervolgens wordt het ook toegepast op de schade aan andere eigendommen dan schip en goederen, bijv. aan een huis; vandaar de uitdr. er is averij, of iemand heeft averij, wanneer iets van het zijne beschadigd is. In Zuid-Nederland komt averie hebben voor in den zin van behept zijn met een besmettelijke venerische ziekte (Antw. Idiot. 1550). Het woord dateert bij ons uit de 16de eeuw en wordt ook in den vorm haverij (fri. haverij) aangetroffen (bij Halma); zie verder het Ndl. Wdb. II, 756; VI, 153; Dozy, Oosterlingen, 22 en vgl. in eig. zin hd. Haferei(er)leiden; eng. to suffer average.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut