Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

atlas - (bovenste halswervel)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

atlas 4 zn. ‘bovenste halswervel’
Nnl. Het hooftdragende wervel-been, den atlas [1690; WNT].
Ontleend aan Grieks átlās ‘id.’.
Vesalius (Andries van Wezel uit Brussel, 1514-64), beroemd vanwege zijn baanbrekende anatomische werken, noemt athlas als Latijnse term voor de eerste halswervel, maar zegt dat anderen de term gebruiken voor de zevende halswervel. De Griekse arts Galenus gebruikte de term voor de eerste halswervel, omdat die het hoofd als een globe op zijn schouders draagt, daarmee gelijkend op Atlas die het hemelgewelf zo torste, zie → atlant.

EWN: atlas 4 zn. 'bovenste halswervel' (1690)
ANTEDATERING: wervels, van I. tot K. den hals oft necke Atlas [1647; Vesalius/Valverda, 2]
Later: "atlas" 'zeker wervelbeen' [1689; Bontekoe, 54]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

atlas2 [bovenste halswervel] {1690} zo genoemd door Andreas Vesalius (1514-1564) vanwege de gelijkenis van het op de wervelkolom rustende hoofd met het door Atlas gedragen, als een bol voorgesteld hemelgewelf.

Thematische woordenboeken

T. Beijer en C.G.L. Apeldoorn (1996), Woordenboek van medische eponiemen, Houten

atlas: De bovenste halswervel, die het hoofd draagt. Deze wervel, ook wel de drager geheten, is door de beroemde anatoom Andreas Vesalius (1514-’64) genoemd naar de mythologische reus Atlas. Hij was een van de Titanen, kinderen van Gaia en Ouranos, de oerouders van de Griekse goden. Homerus noemt Atlas ‘Hij die alleen de lange pilaren in stand houdt, die scheiden hemel en aarde’ (Odyssee, Boek I). Als straf voor zijn opstandigheid tegen Zeus was Atlas namelijk gedoemd voor eeuwig het hemelgewelf op zijn schouders te torsen. Toen op een dag de Griekse held Perseus hem het hoofd toonde van Medusa, wier aanblik eenieder deed verstenen, versteende ook Atlas. Zijn reuzenlichaam veranderde in het Atlasgebergte in Noord-Afrika.

T. Pluim (1922), Wetenswaardig allerlei: bijdragen tot algemeene kennis voor studeerenden bijeenverzameld door T. Pluim, Groningen

Atlas was volgens de Grieksche godenleer de drager des hemels; men ziet hem dan ook op afbeeldingen met groote inspanning den wereldbol torsendHij stond aan het einde der wereld (straat van Gibraltar), waar hemel en aarde elkander naderden. In de buurt lag de fabelachtige tuin der Hesperiden (= dochters van den Nacht), die de gouden appelen moesten bewaken, het schoonste en kostbaarste wat de Grieken zich voorstelden. De ingang werd bewaakt door een draak. Een der 12 werken van Hercules (z. d. w.) was die gouden appelen te halen, hetgeen na het dooden van den draak gelukte. Op dezen tocht nam Hercules eenigen tijd den wereldbol over om Atlas te laten uitrusten. Toen later Perseus (z. d. w.) bij den tuin wilde uitrusten, weigerde Atlas dit en daarom liet Perseus hem door den aanblik van ’t Medusahoofd (z.d.w.) tot het Atlas-gebergte versteenen.. (Volgens latere verhalen zou Atlas een koning geweest zijn, die zeer bedreven was in de sterrenkunde en den eersten wereldbol vervaardigde.) Tegenwoordig verstaat men onder atlas in de eerste plaats een boek met landkaarten, en wel naar het voorbeeld van Mercator (1595), die een verzameling van land- en sterrenkaarten uitgaf, op wier titelblad de gewone afbeelding van Atlas prijkte. Bij uitbreiding noemt men verder ook een boek met andere soorten afbeeldingen ( dieren, planten, ontleedkundige figuren, enz.) een atlas.
Ook de bovenste halswervel heet atlas, daar hij het hoofd (als Atlas den wereldbol) draagt.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

atlas ‘bovenste halswervel’ -> Indonesisch atlas ‘bovenste halswervel’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

atlas bovenste halswervel 1690 [WNT Suppl]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut