Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

atlas - (boek met kaarten)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

atlas 1 zn. ‘boek met geografische of andere kaarten’
Vnnl. in: eenen nieuwen ende wel geconditioneerden affgesetten attlas [1636; WNT Supp.].
Internationaal woord dat voor het eerst gebruikt is door Gerard Mercator (1512-1594) in de Latijnse titel van zijn in 1595 postuum verschenen Atlas, sive cosmographicae meditationes .... In de vertaalde Nederlandse titel bleef dit woord staan, maar een algemene aanduiding voor een kaartenboek kan het pas genoemd worden vanaf het moment dat ook andere kaartenmakers het gebruiken, zoals Joan en Willem Jansz Blaeu in 1635 voor hun Toonneel des aerdriicx, ofte nieuwe atlas van alle landen.
Mercators boekwerk bestaat uit twee delen: het eerste deel geeft een beschrijving van het ontstaan van de wereld, de kosmos en het tweede deel is de daadwerkelijke atlas met geografische kaarten van de hele wereld, de werelddelen en detailkaarten van de toenmalige Europese staten en vorstendommen. In zijn voorwoord verklaart Mercator de naam Atlas: dit is een veelzijdig geleerde, ‘tutor’ van de god Janus en administrator van de koning van Etrurië; hij geldt als het symbool van de kosmografie en cartografie. Bedoeld wordt de legendarische koning Atlas van Mauretanië (het tegenwoordige Marokko). De voorplaat toont een naakte oude man met op zijn knie een hemelbol, die hij opmeet, en met de aardbol voor zijn voeten op de grond. Deze mythische koning is in feite de mythologische figuur Atlas, die de hemel op zijn schouders torst; zie ook → atlant en → atlas 4 ‘bovenste halswervel’.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

atlas1 [boek met kaarten] {1595} gebruikelijk geworden door de titel Atlas etc., die Mercator meegaf aan zijn postuum in 1595 verschenen kaartwerk. Deze Atlas was niet de reus die het hemelgewelf torste in de Griekse mythologie, maar een administrator van Etrurië, die Mercator blijkens zijn Praefatio in Atlantem zag als het symbool van de cartografie.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

atlas 1 znw. m., ‘kaartenboek’, het eerst door Mercator in 1595 gebruikt, en door hem genoemd naar de mythische koning van Mauretanië Atlas.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

atlas I (boek met kaarten). Internationaal woord, het eerst door Mercator in 1593 gebruikt. Deze noemde zijn kaartencollectie zoo naar den mythischen Atlas, koning van Mauretanië.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

atlas 1 m., door Mercator zoo genoemd (1595) naar den mythischen koning van Mauretanië, die de aarde op zijn schouders torst.

Thematische woordenboeken

P.H. van Laer (1964), Vreemde woorden in de sterrenkunde, 2e druk, Groningen

Atlas (< Lat. Atlas; = Gr. Ἄτλας (Atlas), god die de zorg had voor de zuilen des hemels). Volgens de Romeinen was Atlas een Titaan, de zoon van Jápĕtus, koning van Mauretanië. Met de overige Titanen wilde hij de hemel bestormen en daarom werd hij door Jupiter veroordeeld om het gewelf van de hemel te dragen. Wegens de betrekking van Atlas tot hemel en aarde ging de naam over in de geografie en cosmografie. Atlas met de hemelbol komt voor op de titelpagina van oude kaarten en vanaf de 16e eeuw wordt naar het voorbeeld van Mercator de naam atlas gegeven aan een verzameling van aard- of hemelkaarten.

T. Pluim (1922), Wetenswaardig allerlei: bijdragen tot algemeene kennis voor studeerenden bijeenverzameld door T. Pluim, Groningen

Atlas was volgens de Grieksche godenleer de drager des hemels; men ziet hem dan ook op afbeeldingen met groote inspanning den wereldbol torsendHij stond aan het einde der wereld (straat van Gibraltar), waar hemel en aarde elkander naderden. In de buurt lag de fabelachtige tuin der Hesperiden (= dochters van den Nacht), die de gouden appelen moesten bewaken, het schoonste en kostbaarste wat de Grieken zich voorstelden. De ingang werd bewaakt door een draak. Een der 12 werken van Hercules (z. d. w.) was die gouden appelen te halen, hetgeen na het dooden van den draak gelukte. Op dezen tocht nam Hercules eenigen tijd den wereldbol over om Atlas te laten uitrusten. Toen later Perseus (z. d. w.) bij den tuin wilde uitrusten, weigerde Atlas dit en daarom liet Perseus hem door den aanblik van ’t Medusahoofd (z.d.w.) tot het Atlas-gebergte versteenen.. (Volgens latere verhalen zou Atlas een koning geweest zijn, die zeer bedreven was in de sterrenkunde en den eersten wereldbol vervaardigde.) Tegenwoordig verstaat men onder atlas in de eerste plaats een boek met landkaarten, en wel naar het voorbeeld van Mercator (1595), die een verzameling van land- en sterrenkaarten uitgaf, op wier titelblad de gewone afbeelding van Atlas prijkte. Bij uitbreiding noemt men verder ook een boek met andere soorten afbeeldingen ( dieren, planten, ontleedkundige figuren, enz.) een atlas.
Ook de bovenste halswervel heet atlas, daar hij het hoofd (als Atlas den wereldbol) draagt.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

atlas ‘boek met kaarten’ -> Engels atlas ‘boek met kaarten’; Duits Atlas ‘boek met kaarten’; Deens atlas ‘boek met kaarten’ ; Noors atlas ‘boek met kaarten’; Zweeds atlas ‘boek met kaarten’; Fins atlas ‘boek met kaarten’; Frans atlas ‘boek met kaarten’; Roemeens atlas ‘boek met kaarten’; Tsjechisch atlas ‘boek met kaarten’; Slowaaks atlas ‘boek met kaarten’; Pools atlas ‘boek met kaarten’; Kroatisch atlas ‘boek met kaarten’; Macedonisch atlas ‘boek met kaarten’; Servisch atlas ‘boek met kaarten’; Sloveens atlas ‘boek met kaarten’; Russisch atlas ‘boek met kaarten’; Bulgaars atlas ‘boek met kaarten’; Litouws atlasas ‘boek met kaarten’; Hongaars atlasz ‘boek met kaarten’ ; Grieks atlas, atlantas ‘boek met kaarten’ ; Turks atlas ‘boek met kaarten’; Koerdisch atlas ‘boek met kaarten’; Arabisch (MSA) aṭlas ‘boek met kaarten’ ; Arabisch (Irakees) aṭlaṣ ‘boek met kaarten’ ; Indonesisch atlas ‘boek met kaarten’; Menadonees atlas ‘boek met kaarten’; Papiaments atlas ‘boek met kaarten’.

N. van der Sijs (2006), Klein uitleenwoordenboek, Den Haag

atlas. De benaming atlas voor een boek met geografische kaarten stamt van de Vlaming Gerard Mercator (1512-1594). Mercator werkte als zelfstandig cartograaf en instrumentenbouwer en publiceerde vanaf 1537 allerlei kaarten en kaartenboeken in het Latijn. Daarom had hij ook zijn naam in het Latijn vertaald, want zijn eigenlijke naam luidde Gerard de Kremer - Kremer is een variant van kramer 'koopman'. Bij het tekenen van de kaarten stuitte hij op het probleem hoe de bolle vorm van de aarde geprojecteerd moest worden op een plat vlak. Op de grote wereldkaart die hij in 1569 voor zeevaarders publiceerde, tekende hij als eerste de lengte- en breedtegraden als rechte lijnen. Sindsdien wordt deze projectie naar hem de Mercator-projectie genoemd, een benaming die is overgenomen in andere talen, vergelijk Engels Mercator projection, Duits Mercatorprojektion, Frans projection de Mercator, Russisch merkatorskaja projekcija, en Deens mercatorprojektion.

In 1568 publiceerde Mercator een werk getiteld Chronologia. In de inleiding hiervan schreef hij dat het zijn plan was om een complete kosmografie (Cosmographia) samen te stellen. Deze zou, behalve de reeds gepubliceerde Chronologia, nog vier delen gaan bevatten: een deel over de schepping van de wereld, een deel met een beschrijving van de hemel, een deel met de beschrijving van de landen en zeeën, en tot slot een deel over genealogie en politieke geschiedenis. Niet alle delen zijn uiteindelijk verschenen. In 1595 gaven de zonen van Mercator postuum het deel uit met het verhaal van de schepping van de wereld volgens Genesis, waaraan toegevoegd een tweede deel met kaarten van de hele wereld. Het boekwerk had de door Mercator vastgestelde titel: Atlas, sive cosmographicae meditationes de fabrica mundi et fabricati figura (Atlas, dat wil zeggen kosmografische overwegingen over de schepping van de wereld alsook de afbeelding van het geschapene). Hiermee werd voor het eerst de term atlas voor een kaartenverzameling gebruikt.

In de meeste Nederlandse en buitenlandse naslagwerken valt te lezen dat Mercator met de term atlas verwees naar de mythische Griekse reus die de wereldbol op zijn rug torst als straf voor het feit dat hij met de andere titanen de strijd had aangebonden tegen Zeus en de olympische goden. Die reus Atlas werd en wordt veelvuldig op titelpagina's van atlassen afgedrukt. Maar Mercator had, zo blijkt uit zijn voorwoord, een ándere Atlas op het oog, namelijk een legendarische Etrurische geleerde en administrator van het koninkrijk Etrurië. Mercator beschouwde deze Atlas als het symbool van de kosmografie, en daarom beeldde hij hem uit op de titelplaat van zijn boek. In de opvattingen van Mercator bestond kosmografie uit de wetenschap van de hemel en van de aarde. Op de titelplaat is dit verbeeld doordat de hemelglobe op de knie van Atlas rust (niet op zijn rug of schouders, zoals de Griekse reus altijd wordt afgebeeld) en de aardglobe op de grond vóór hem ligt.

In 1634 werd Mercators Atlas vertaald in het Nederlands. Al snel werd de naam atlas in het Nederlands de algemene benaming voor een verzameling kaarten: zo gebruikte die andere bekende Nederlandse cartograaf, Johan Blaeu, in 1648 de titel Grooten Atlas oft werelt-beschryving.

Er verscheen een groot aantal vertalingen van het werk van Mercator met in de titel het woord Atlas: in 1609 in het Duits, in 1633 in het Frans, in 1635 in het Engels. Zo kreeg atlas in veel talen de algemene betekenis van 'kaartenboek'; dat geldt bijvoorbeeld voor het Bulgaars, Deens, Duits, Engels, Frans (zie illustratie 2), Indonesisch, Kroatisch, Macedonisch, Noors, Papiaments, Russisch, Servisch, Sloveens, Zweeds en voor het Hongaars (in de vorm atlasz).

Mercator heeft niet alleen de woorden Mercatorprojectie en atlas in andere talen bekendgemaakt, maar hij was ook medeverantwoordelijk voor de verbreiding van het woord maalstroom.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

atlas boek met kaarten 1595 [Vd Sijs 1998, 89]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut