Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

arbitrair - (willekeurig)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

arbiter zn. ‘scheidsrechter’
Mnl. arbiter [1426; Stall.].
Via Frans arbitre [1213] ontleend aan Latijn arbiter ‘getuige, scheidsman’, waarvan de verdere herkomst onbekend is.
Vanaf de 15e eeuw komen onder invloed van het Frans nog diverse andere juridische begrippen met arbitr- voor, bijv. arbitrateur, arbitrant, arbitrael. In de moderne taal zijn er nog slechts enkele gebruikelijk.
arbitrage zn. ‘bemiddeling bij een geschil’. Vnnl. ter arbitraige van ‘ter beslissing van’ [1503; WNT], arbitrage ‘bemiddeling’ [1548; Stall.]. Ontleend aan Frans arbitrage ‘juridische bemiddeling’ [1283; Rey], afleiding van arbitre. ♦ arbitrair bn. ‘willekeurig’. Vnnl. arbitraire punicie ‘straf waarover een arbiter heeft beslist (indien de wettekst er niets over zegt)’ [1503; WNT Supp.], ofwel ‘van de willekeur van de arbiter afhangend’ en daardoor overdrachtelijk ‘willekeurig’ [1933; WNT Supp.]. Ontleend aan Frans arbitraire [1397; Rey] < Latijn arbitrarius ‘van de scheidsman’.

EWN: ♦ arbitrair bn. ‘willekeurig’ (1503)
ANTEDATERING: mnl. arbitrarye 'door rechter of overheid te regelen' [1481; MNHWS]
Later: arbitraire regeering 'op willekeur berustend regering' [1697; iWNT] (EWN: 1933)
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

arbitrair [willekeurig] {arbitraire 1503} < frans arbitraire [idem] < latijn arbitrarius [onzeker, van eigen oordeel afhangend], van arbitrari [getuige zijn, overwegen, menen] (vgl. arbiter).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

arbitrair (Frans arbitraire)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

arbitrair ‘willekeurig’ -> Indonesisch arbitrér ‘willekeurig’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

arbitrair willekeurig 1503 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut