Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

apenliefde - (onverstandige, dwaze, blinde liefde )

Etymologische (standaard)werken

H. Beelen en N. van der Sijs, ‘Woordsprong’, serie in: Onze Taal 2013-2019

Voor aap staan

Apen hebben in de Nederlandse taal een slechte reputatie. Brutale jongens zijn ‘snotapen’ of ‘apen van jongens’. Niemand wil graag ‘voor aap staan’, ‘een gezicht als een aap hebben’, of als ‘aangeklede aap’ of ‘baardaap’ worden betiteld. Die veelheid aan minder vleiende uitdrukkingen is ontstaan doordat apen werden beschouwd als een lelijker en onbeschaafd evenbeeld van de mens’.

Apenliefde
Het woord aap wordt al gebezigd in het dertiende-eeuwse dierenepos Van den vos Reynaerde, waarin “Mertijn die aep” de oom van Reynaert is. Het woord is Germaans, het komt ook voor in het Duits (Affe) en Engels (ape). Waar het woord uiteindelijk vandaan komt weten we niet, maar omdat apen in deze contreien niet inheems zijn, zal het woord al vroeg uit een andere taal zijn geleend.
In Van den vos Reynaerde treedt ook de “apinne Rukenau” op, de tante van Reynaert. Zij is letterlijk apetrots op haar kinderen, en daarvan weet de sluwe vos handig gebruik te maken; hij vleit haar met de woorden “Hoe lieflic sijn si ende hoe scone!” Begin zeventiende eeuw wordt de uitdrukking ‘Aap, wat heb je mooie jongen’ een spottende karakterisering voor iemand die zich door vleien uit een moeilijke situatie redt.
In vroeger eeuwen geloofde men dat apen zó veel van hun jongen hielden dat ze die dooddrukten. Jacob Cats rijmde in 1618: “Een aap uit al te groote min, die perst zijn jong de lenden in”. Van deze misvatting komt het woord apenliefde: een blinde liefde die meer kwaad dan goed doet. Terwijl apenliefde al sinds 1779 wordt gebruikt, is apetrots amper vijftig jaar oud. Namen van dieren worden vaker als versterking gebruikt, denk aan beresterk.

Scharminkel
Een iets jongere, maar inmiddels weer verouderde benaming voor ‘aap’ is siminkel of s(ch)eminkel. Het is een verkleinwoord van simme, dat ontleend is aan het Latijnse simia en ook ‘aap’ betekende. Simia is afgeleid van het Latijnse woord simus (‘stompneuzig’, een Grieks leenwoord).
In een grafelijke rekening van 1399 is sprake van “Enen speelman die mit eenre scemynkel speelde voir minen here”, dus: een artiest die met een aap een act opvoerde voor de graaf. In de Lage Landen dienden apen destijds als vermaak voor de adel. Net als aap kreeg het woord scherminkel of scharminkel een negatieve lading: het werd als scheldwoord gebruikt, en in de loop van de zeventiende eeuw ging men er een broodmager mens of dier mee aanduiden. Alleen die afgeleide betekenis heeft de tand des tijds doorstaan.

Tekenaap
Op 10 oktober 1795 plaatste vendumeester C. van den Dries in de Rotterdamsche Courant een advertentie waarin hij aankondigde dat hij “heden morgen [begint] met het verkopen der schilderyen en liefhebberyen, waaronder [...] een fraaye Engelsche pantograph of Teekenaap”. Een tekenaap is een toestel om een tekening op een andere schaal over te brengen. Waarom wordt dat zo genoemd? Is het zo’n lelijk werktuig? Nee, de naam verwijst naar het feit dat dankzij de tekenaap de oorspronkelijke tekening makkelijk kan worden nagebootst oftewel ‘nageaapt’.
Het toestel is in 1603 uitgevonden door de Duitse jezuïet en geleerde Christoph Steiner, die er een boek over schreef: Pantographice, seu Ars Delineandi res quaslibet per parallelogrammum lineare ‘de kunst van het overtekenen met behulp van een parallellogram’ – van deze titel is de naam van het werktuig afgeleid. Letterlijk betekent pantograaf ‘alles-tekenaar’. Terwijl het Frans en Engels alleen het geleerde woord pantograaf kennen, prefereert het Nederlands de inheemse benaming tekenaap. Ook het Duits kent een eigen woord: Storchschnabel, letterlijk ‘ooievaarssnavel’.

Apenstaartje
De jongste loot aan de apenstam is het apenstaartje, dat in ieder e-mailadres voorkomt. Dit teken, in het Engels at of at sign, is een oude Italiaanse koopmansafkorting voor amfora, een inhoudsmaat van 26 liter. In het Engels verschoof de betekenis naar ‘at (the cost of)’, overeenkomend met het Latijnse ad en het Franse à.
In 1971 werd het nog maar weinig gebruikte symbool door de Amerikaanse programmeur Ray Tomlinson ingevoerd in de voorloper van internet. Internet en e-mail deden in 1991 hun intrede en vonden vanaf 1995 op grote schaal ingang. In kranten uit dat jaar moest nog worden uitgelegd: “Een e-mailadres begint met de naam – of een afkorting daarvan. Daarna het zogenaamde apestaartje (@) en daarachter de naam van de Internet-aanbieder, gevolgd de landencode, voor Nederland is dat nl.”
Vanaf dat moment was het apenstaartje voor iedere computergebruiker een begrip. De verwijzing naar een aap is in dit verband niet uniek voor het Nederlands: hij komt ook voor in het Afrikaans (aapstert) en het Duits: Klammeraffe (‘slingeraap’), ook wel Affenschwanz. Vroeger kenden ook Engelstalige landen de benaming monkey tail of ape tail, en gezien het Angelsaksische overwicht in de computerbusiness, zal dat wel de oorspronkelijke bron van de naam zijn.
[Hans Beelen en Nicoline van der Sijs (2015), ‘Voor aap staan’, in: Onze Taal 10, 286]

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

89. Apenliefde.

Daar een aap soms uit hartstochtelijke liefde haar jongen dooddrukt, verstaat men in fig. zin onder apenliefde, een onverstandige, dwaze liefde, vooral de blinde liefde der ouders voor de kinderen, die hun meer kwaad dan goed doet. Vgl. Vondel, Warande der Dieren, 5; Winschooten 3; Cats I, 451: Een aap uit al te groote min, die perst zijn jong de lenden in; Van Effen, Spectator X, 151: Hij heeft het (geld) bemind gelijk de simmen (apen) hare Jongen, dewelken zy uit liefde dood sollen; Ndl. Wdb. II, 534; vgl. fri. apeljeafde; hd. Affenliebe.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut