Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

apartheid - (rassenscheiding)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

EWN: ♦ apartheid zn. ‘rassenscheiding’ (1931)
ANTEDATERING: apartheid 'bijzonderheid' [1894; Groene Amsterdammer 28/10]
Later: het beginsel van de apartheid van rassen [1939; Vaderland 7/6] (EWN: 1956)
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

apart bn. ‘afzonderlijk’
Vnnl. apart [voor 1513; MNHWS], apa(e)rt [1520; WNT Supp.], elleck apaert [1521; Schepenbr.]; in de betekenis ‘bijzonder, eigenaardig’ pas nnl.: its amparts (een al oude nevenvorm) ‘iets bijzonders’ [1904; WNT Supp.], aparte tinten [1913; WNT Supp.].
Ontleend aan Oudfrans a part ‘id.’ [1160-74; Rey], met het zn. part ‘deel, kant’, zie → part.
apartheid zn. ‘rassenscheiding’. Nnl. apartheid [1956; Koenen]. Ontleend aan Afrikaans apartheid [1929]. Dit woord had in het Nederlands aanvankelijk de betekenis ‘het heel bijzondere, het buitenissig mooie’ [1931; WNT]. In Zuid-Afrika kreeg dit woord, dat aldaar de betekenis had “die toestand van afgeskeie of afgezonderd te wees”, vanaf de jaren 1920 met de ontwikkeling van het denken over rassensegregatie, de betekenis ‘afscheiding op grond van ras’. Na de implementatie van de apartheid als politiek in Zuid-Afrika (1948), ontwikkelde het woord zich tot een internationalisme, en verscheen het in 1956 voor het eerst in de betekenis ‘segregatie op grond van ras’ in een Nederlands woordenboek. De negatieve connotatie van dit Afrikaanse leenwoord verdrong dus de oorspr. Nederlandse betekenis. Het Fries gebruikt in de specifieke betekenis ‘segregatie’ ook het woord apartheid, in de betekenis ‘het apart zijn’ (die uit het Nederlands is verdwenen) apartens.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

apartheid ‘rassenscheiding’ (Afrikaans apartheid)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

apartheid ‘rassenscheiding, m.n. vroeger in Zuid-Afrika’ -> Engels apartheid ‘rassenscheiding, m.n. vroeger in Zuid-Afrika’ ; Duits Apartheid ‘rassenscheiding, m.n. vroeger in Zuid-Afrika’ ; Deens apartheid ‘rassenscheiding, m.n. vroeger in Zuid-Afrika’ ; Noors apartheid ‘rassenscheiding, m.n. vroeger in Zuid-Afrika’ ; Zweeds apartheid ‘rassenscheiding, m.n. in Zuid-Afrika’ ; Fins apartheid ‘rassenscheiding, m.n. vroeger in Zuid-Afrika’ ; Frans apartheid ‘rassenscheiding, m.n. vroeger in Zuid-Afrika’ ; Italiaans apartheid ‘rassenscheiding, m.n. vroeger in Zuid-Afrika; ook algemeen: segregatie, en zelfs racisme’ ; Tsjechisch apartheid ‘rassenscheiding, m.n. vroeger in Zuid-Afrika’ ; Pools apartheid ‘rassenscheiding, m.n. vroeger in Zuid-Afrika’ ; Russisch aparteid ‘rassenscheiding, m.n. vroeger in Zuid-Afrika’ ; Wit-Russisch aparteid ‘rassenscheiding, m.n. vroeger in Zuid-Afrika’ ; Lets aparteids ‘rassenscheiding, m.n. vroeger in Zuid-Afrika’ ; Litouws apartheidas ‘rassenscheiding, m.n. vroeger in Zuid-Afrika’ ; Grieks apartchaint /apartcháid/ ‘rassenscheiding, m.n. vroeger in Zuid-Afrika’ ; Esperanto apartismo ‘rassenscheiding, m.n. vroeger in Zuid-Afrika’ ; Indonesisch aparthéid ‘rassenscheiding, m.n. vroeger in Zuid-Afrika’; Papiaments apartheid ‘rassenscheiding, m.n. vroeger in Zuid-Afrika’.

N. van der Sijs (2006), Klein uitleenwoordenboek, Den Haag

apartheid. In november 2005 stond de rap-song 'Het land van' van Lange Frans & Baas B in de Nederlandse top 10. Hierin komen onder andere de volgende zinnen voor:

Kom uit het land van Pim Fortuyn en Volkert van der G. Het land van Theo van Gogh en Mohammed B. [...] Het land waar apartheid, internationaal het meest bekende woord is uit de Nederlandse taal. Kom uit het land wat tikt als een tijdbom [...]

Het woord apartheid was het meest genoemde woord als reactie op mijn oproep in verschillende bladen om Nederlandse uitleenwoorden op te sturen. Hieraan voegde men dikwijls verzuchtingen toe zoals: 'helaas internationaal bekend', 'bij een heel groot deel van de wereldbevolking bekend (helaas)', 'het woord dat ik in vele landen hoor en waar ik mij al mijn hele leven voor schaam is apartheid', 'dit woord is in alle talen hetzelfde, iets waar we niet trots op moeten zijn, want het vindt zijn ontstaan bij de boeren in Zuid-Afrika', 'apartheid (zowel in het Engels als in het Russisch) komt jammer genoeg van het Nederlandse woord'. Niet iedereen denkt er overigens zo negatief over. Een lezer vertelt:

In 1994 maakten wij met 45 mensen uit Rogat een reis naar Rogatsjov in Wit-Rusland. Dat die reis tot stand kwam begon als een geintje. Omdat Rogat en Rogatsjov onder elkaar in de atlas stonden, schreven we een brief naar de burgemeester van Rogatsjov en vroegen hoe ze aan de naam Rogatsjov kwamen. Zo werd een correspondentie tot stand gebracht die uiteindelijk uitmondde in een busreis, een onvergetelijke reis. Een van de programmaonderdelen was een individueel bezoek aan een Wit-Russische familie. Ik ging op bezoek bij een apothekersfamilie en ook aanwezig was een onderwijzersechtpaar dat Engels sprak en voor de vertaling zorgde. De apotheker en dochter spraken slechts Russisch. Op een gegeven moment zeg ik tegen het gezelschap: 'Ik weet zeker dat jullie één Nederlands woord kennen.' Welk woord dat dan was? 'Apartheid.' Uiteraard kenden ze dat woord en de betekenis. Dat het uit het Nederlands kwam, wisten ze niet. Heb het woord apartheid altijd al 'leuk' gevonden als dat woord gebezigd werd in een of ander gesprek tussen mensen die in hun eigen taal spreken ('lkdsflkjhdsf dfh slödsfj apartheid dsfhfhe hrito shdhekld apartheid nsjfd jdje').

De verzuchtingen over apartheid zijn in die zin onterecht, dat het arme woord er ook niets aan kan doen welke betekenis de mensen eraan hechten. En aanvankelijk had het woord in het Nederlands een geheel neutrale betekenis. Het oudste citaat van apartheid in het WNT dateert uit 1931; hier had het woord de betekenis 'het heel bijzondere, het buitenissig mooie': 'Deze beslotenheid [...] maakt peinzend en stil wie aan die apartheid gelooven.' En enkele jaren later, in 1938, schreef Bordewijk in zijn Karakter: 'Het gelaat dat hem zoo ontzaglijk bekoord had in zijn apartheid.'

De betekenis 'rassenscheiding', waarmee apartheid tegenwoordig zo sterk wordt geassocieerd, is niet in het Nederlands maar in het Afrikaans ontstaan; die betekenis heeft het Nederlands - samen met de meeste andere talen in de wereld - dan ook ontleend aan het Afrikaans. Volgens het Etymologisch woordenboek van het Nederlands is de betekenisontwikkeling als volgt geweest:

In Zuid-Afrika kreeg dit woord, dat aldaar de betekenis had 'die toestand van afgeskeie of afgezonderd te wees', vanaf de jaren 1920 met de ontwikkeling van het denken over rassensegregatie, de betekenis 'afscheiding op grond van ras'. Na de implementatie van de apartheid als politiek in Zuid-Afrika (1948), ontwikkelde het woord zich tot een internationalisme.

Al in 1949 was apartheid in Nederland zo bekend dat de tweede druk van de Katholieke Encyclopaedie het als ingang opnam, met als omschrijving 'Afrikaans begrip, waarmede een bepaald systeem van afscheiding der rassen in Z. Afrika wordt aangeduid'.

Op internet zie je tegenwoordig ook veel - steeds meer - Nederlandse voorbeelden van apartheid in de betekenis 'bijzonderheid, bijzondere positie', bijvoorbeeld: 'Ik ben er zeker van dat dit soort verschijnselen te maken heeft met de apartheid van het naaktstrand', of: 'De sp [...] maakt ook geen bezwaar tegen de administratieve apartheid van de Koppelingswet'. Ook in bijvoorbeeld het Engels maakt apartheid een betekenisontwikkeling door, sinds de rassensegregatie in Zuid-Afrika in 1994 is verdwenen. Men gebruikt apartheid wel om een afzondering of afscheiding van een bepaalde groep (maar niet meer van een bepaald ras) mee aan te duiden; zo is er sprake van 'the multiple apartheid of the caste system' (de veelvoudige apartheid van het kastensysteem), de positie van vrouwen in Saudi-Arabië wordt gekarakteriseerd als 'gender apartheid' of 'sexual apartheid', en het feit dat het Baskisch in Spanje niet als aparte taal is erkend, wordt 'a form of apartheid' genoemd. Daarnaast krijgt het woord al een neutralere betekenis van 'afgezonderde, bijzondere positie' in bijvoorbeeld 'economic apartheid' of 'the global apartheid of the days prior to the Washington Consensus', 'the "academic apartheid" of the American system', 'She highlights "apartheid of the mind"'. Het is heel goed mogelijk dat het woord apartheid in de meeste talen uiteindelijk in die algemene betekenis normaal zal worden, waarmee het negatieve imago van het woord zal verdwijnen.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

apartheid rassenscheiding 1961 [GVD] <Afrikaans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut