Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

anarchie - (regeringloosheid)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

anarchie zn. ‘regeringloosheid’
Vnnl. anarchie ‘regeringloosheid, ongeordende toestand’ [1584; WNT Supp.], anarchia “onheersching, heerschloosheidt” [1658; Meijer]; nnl. anarchie “verwarde regeering” [1728; Marin], “een verdorvene volkregering, daar men niet meer weet wie het hooft is” [1732; WNT Supp.].
Al dan niet via Frans anarchie [ca. 1372; Rey] ontleend aan middeleeuws Latijn anarchia < Grieks anarkhía bij het bn. ánarkhos ‘zonder leider’, gevormd uit het voorvoegsel → a- en het zn. arkhós ‘leider’, zie → aarts-.
In het Frans ontwikkelde zich in de 16e eeuw de overdrachtelijke betekenis ‘politieke wanorde bij gebrek aan een leiderschap’, en nog algemener ‘verwarring, wanorde’ [18e eeuw; Rey]. Tijdens de Franse Revolutie werd anarchie een politiek actueel woord voor ‘na te streven politieke toestand waarbij de macht van de staatsoverheid is afgeschaft’.
anarchist zn. ‘pleiter voor anarchie’. Nnl. anarchist [1798; WNT Supp.]. Ontleend aan Frans anarchiste [1791; Rey], een woord uit de Franse Revolutie.

KB: ♦ anarchist zn. ‘pleiter voor anarchie’ (1798)
ANTEDATERING: anarchisten [1792; Ommelander courant (KB) 28/12]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

anarchie [regeringloosheid, wanorde] {1584} < oudfrans anarchie < middeleeuws latijn anarchia < grieks anarchia [gebrek aan een bevelhebber, gebrek aan bewind, anarchie], van anarchos [zonder bevelhebber], van a(n), ontkenning + archos [aanvoerder], van archein [heersen, bevel voeren] (vgl. -archie).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

anarchie (Frans anarchie)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

anarchie ‘regeringsloosheid; wanorde’ -> Indonesisch anarki ‘regeringsloosheid; wanorde’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

anarchie regeringloosheid, wanorde 1584 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut