Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

analyse - (ontleding)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

analyse zn. ‘ontleding’
Vnnl. dese Analysis, ofte Ontledinghe over den Text des Apostels [1635; WNT Supp.]; nnl. analysis “Oplossings- of Ontleedings-Kunst” [1740; WNT], analijse (vernederlandst) [1806; WNT].
Later aan Frans analyse aangepaste ontlening aan middeleeuws Latijn analysis < Grieks análusis ‘analyse; het losmaken’ bij het werkwoord analúein ‘oplossen, losmaken’, gevormd uit aná (zie → anachronisme) en lúein ‘losmaken, vrijlaten’, verwant met → lossen.
Oorspr. was dit een term uit de wiskunde, later werd hij ook in andere wetenschappen gebruikt.
analyseren ww. ‘ontleden’. Vnnl. analyseren ‘uiteenzetten’ [1635; WNT], nnl. ‘ontleden’ [1824; Weiland]. Afleiding van analyse.

EWN: analyse zn. ‘ontleding’; de vorm analyse (1806)
ANTEDATERING: De "Analyse" toont [1778; Landbouw 1, 178]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

analyse [ontbinding] {analysis 1654, analyse 1806} < frans analyse < middeleeuws latijn analysis [idem] < grieks analusis [het losmaken, oplossing, analyse], van analuein [losmaken, losrafelen, ontbinden], van ana [verspreid over] + luein [losmaken] (vgl. -lyse).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

analise s.nw.
Skeiding in dele om die samehang te kan begryp, ontleding.
Uit Ndl. analyse (1806, 1654 in die vorm analysis).
Ndl. analyse uit Fr. analyse uit Grieks analusis 'losmaak, oplossing, analise', met lg. van analuein 'losmaak, ontbind', gevorm van ana 'versprei oor' en luein 'losmaak'.
D. Analyse, Eng. analysis.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

analyse (Frans analyse)

P.H. van Laer (1949), Vreemde woorden in de natuurkunde, Groningen/Batavia.

Analyse (Gr. ἀνάλυσις (análysis) = het losmaken; ἀναλύειν (analýein) = losmaken, losrafelen, ontbinden; < → ana- (2), + λύειν (lýein) = losmaken). Ontleding, ontbinding, onderzoek naar de samenstelling van een chemische verbinding. Het bijbehorend werkwoord is analyseren = een analyse uitvoeren.

E.J. Dijksterhuis (1939), Vreemde woorden in de wiskunde

Analyse (< Gr. ἀνάλυσις = het oplossen; < ἀναλύειν = losmaken, oplossen). 1) Methode van oplossen van een vraagstuk, waarbij men zich telkens afvraagt, wat men weten moet, om de gestelde bewering te kunnen afleiden (theoretische analyse), of wat men moet kunnen verrichten, om de gevraagde constructie te kunnen uitvoeren (problematische analyse). Deze methode wordt door Pappos (3e eeuw na Chr.) geformuleerd als ,,de weg vanaf het als bekend beschouwde gezochte langs opvolgende gevolgtrekkingen tot iets, dat door synthese bekend is.” Deze formulering is alleen juist, wanneer elke stap, die in de redenering is gedaan, omkeerbaar is. De analyse van een elementair meetkundig vraagstuk wordt tegenwoordig wel voorbereiding genoemd. 2) Daar men bij het in vergelijking brengen van een ingekleed vraagstuk met de onbekende rekent, alsof zij bekend was, dus in zekeren zin ook uitgaat van het gevraagde, werd in de 17e eeuw analyse synoniem met algebra. 3) Als kenmerk van de analyse werd daardoor het gebruik van de lettersymbolen der algebra beschouwd; daardoor werd analyse een verzamelnaam voor algebra en infinitesimaalrekening; men onderscheidt dan wel algebraïsche analyse en infinitesimaalanalyse.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

analyse ‘ontbinding’ -> Indonesisch analise, analisis ‘ontbinding’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

analyse ontbinding 1806 [WNT Suppl] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut