Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

Amersfoort - (geografische naam)

Thematische woordenboeken

G. van Berkel & K. Samplonius (2018), Nederlandse plaatsnamen verklaard

Amersfoort (Amersfoort, U)
Uitspraak: aomersfoort. 1028 kopie ca. 1530 Amersfoirde1, 1225 Amersforden2, 1319 Amervoirde3, 1502 Amersfordia, 1573 Amersfort4, 1599 Amersfoort5, 1665 Amersfoort6; voorde 'doorwaadbare plaats' in de rivier de Amer. De -s- zou het restant zijn van een oude genitiefvorm op -ôs (> -as), die ook voorkomt in de met waternamen gevormde plaatsnamen →Almsvoet, → Ammerzoden, → Lexmond en → Rijnsburg7. Anderen vatten de -s- op als een toevoeging ter vergemakkelijking van de uitspraak8. De Tegenwoordige Staat van 1772 vermeldt dat "de gemeene weg, op de plaats, daar nu de Vischmarkt is, door de Eem liep, eer Amersfoort nog ene Stad was". Men beschouwt Amer als een afleiding van Eem (zie → Eembrugge) met middenvocaal plus -r- suffix. Een dergelijke afleiding is echter in het Germaans niet gangbaar en daarom neemt men aan dat Eem en Amer Pregermaans zijn9. Men vermoedt verder dat van de twee beken waaruit de Eem ontstond, de Luntersche Beek Eem en de Barneveldsche Beek Amer heette. Zie ook → Amerongen.
Lit. 1Künzel e.a. 1989 66, 2Gysseling 1960 53, 3Van Mieris II 208, 4krt Sgrooten, 5krt Hornhovius, 6krt Blaeu, 7MVN 35 (1959) 67v, Künzel e.a. 1989 66, 8VBS 27, 9Beiträge zur Namenforschung NF 2 (1967) 18.

P.G.J. van Sterkenburg (2001), Vloeken. Een cultuurbepaalde reactie op woede, irritatie en frustratie, 2e druk, Den Haag

Amersfoort. De plaatsnaam Amersfoort komt voor in de verwensing stik de moord in Amersfoort! De rijmwoorden met hun donkere, klankexpressieve klinkers en de zware consonantcombinaties geven de verwensing een extra dreiging. Vgl. Van Eijk (1995: 136). De emotionele betekenis van de vloek duidt op woede, minachting, haat. → moord, steken.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2006), Klein uitleenwoordenboek, Den Haag

Amersfoort. 'De Amersfoortse' is tegenwoordig een begrip op het gebied van het verzekeringswezen, maar vroeger werd Amersfoort geassocieerd met de aldaar geteelde tabak: amersfoort of amersfoorder gold als 'een minder fijne tabakssoort', aldus het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT). Uit Amersfoort is de naam van de Russische goedkope tabakssoort machorka verbasterd. In machorka is het Russische verkleiningsachtervoegsel -ka toegevoegd. De slavist Rein van der Meulen verklaart de verbastering machorka in zijn Nederlandse woorden in het Russisch uit 1959 als volgt:

Wanneer men nu [...] bedenkt dat de machórka vooral in Zuid-Rusland en wel bepaaldelijk in de Oekraïne of Klein-Rusland verbouwd wordt (vanwaar zij in grote hoeveelheden naar Siberië wordt verzonden) en dat in Zuid-Rusland de ch uit een oorspronkelijke f kan zijn ontstaan, dan kan machórka voor mafórka in de plaats zijn gekomen en mafórka kan door aphaeresis [het wegvallen van beginklanken] op amafórka teruggaan [...] en dit kan staan voor amerfórka of amerfórtka.

De Russische vorm kan bovendien beïnvloed zijn door mochor 'draadje'. Het Russisch kent het woord machorka vanaf ongeveer 1840, maar het zal in de gesproken taal al in de achttiende eeuw bekend zijn geweest. De Oekraïense taalkundige Dovhopolyj vermeldt dat momenteel onder rokers de afleiding machra 'tabak, rookwaar, sigaretten' gebruikelijk is. Voorts wijst hij erop dat het woord machorka tussen 1960 en 1980 in westelijke Oekraïense dialecten ook 'goedkoopste lokale treinverbinding' betekende.

Het Russisch heeft het oorspronkelijk Nederlandse woord in de vorm machorka doorgegeven aan het Duits (eind negentiende eeuw), het Bulgaars, het Macedonisch, het Oekraïens, het Pools, het Sloveens, het Tsjechisch en het Wit-Russisch. Maar ook het Nederlands heeft het woord teruggeleend, dankzij contacten met Russische militairen. In de Algemeene Kunstwoordentolk van Kramers uit 1886 is opgenomen machórka of machorsky-tabak 'eene gemeene [gewone] soort van rooktabak der russ. soldaten'. In de Tweede Wereldoorlog werd machorka in de Lage Landen de naam voor 'slechte, uit de bezette Oekraïne afkomstige tabak, met stengels vermengd'.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut