Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

als - (indien, wanneer) of in vergelijkingen

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

als vgw. ‘indien, wanneer’ of in vergelijkingen
Onl. also ‘als, zoals’ [10e eeuw; W.Ps.]; mnl. ook nog also, alsoo, maar meestal al de verzwakte vorm alse [1240; Bern.], en soms ook al de gesyncopeerde vorm als [13e eeuw; VMNW].
Oude samenstelling uit → al en → zo, waarbij al als versterking diende.
Os. also (mnd. as); ohd. also (nhd. als); ofri. alsa (nfri. as); oe. ealswa (ne. also, as).

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

als* [voegwoord] {als(e) 1200} verkort uit also {901-1000} van al + zo.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

als voegw., verkorting uit also, vgl. onfrank., os. also, ohd. alsō, ofri. alsa, oe. eallswā ‘zoals, evenzo’. — Samenstelling van al en zo.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

als voegw., mnl. alse, als, ook nog alsô. Uit al (bijw.) + sô (nnl. zoo). Het relatieve bijwoord resp. voegw. als en het aanwijzende bijw. alzoo zijn dus oorspr. één woord, door den invloed van zoo op alzoo en door een verschillend accent formeel gedifferentiëerd. A1s, alzoo = onfr. alsŏ “sicut” en “sic, similiter”, ohd. alsô “als, evenzoo” (nhd. als, also), os. alsŏ “als, zooals, wanneer, zoo, evenzoo”, ofri. alsă “id.”, ags. eal(l)swȃ “zooals, evenzoo” (eng. as, also). Het Mnl. gebruikt ook al = als “toen, indien, zooals”, en = “alsof”.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

als vw., Mnl. als, alse, as + Ohd. alsô (Mhd. alsô, alse, als, Nhd. als), Ags. ealswá (Eng. also en as), is dus een apokope uit alzoo, waarin al versterkende kracht heeft gelijk in alleen = gansch zoo.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

es (vw.) 1. als, indien 2. dan; Sermoen euver de Weurd (18e eeuw) as, Aajdnederlands also <901-1000>.

J. van Donselaar (1989), Woordenboek van het Surinaams-Nederlands, Muiderberg

als vw., (ook:) of, dat. Ik weet niet als de Heer het mooi zal vinden (Helman 1954a: 50). Ik weet het natuurlijk niet zeker, ik ben af en toe voor in de zaak, maar ik hou er niet van als mijn personeel gaat wandelen*, dat weten ze (Doelwijt 1972b: 71). - Etym.: Voor een beschouwing over SN als: zie Alers 13.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

als II [+]: deftig en veroud. v. as (v. as II).

as III: voegw.; Ndl. als (Mnl. als en alse as versw. vorm v. Mnl. also – Ndl. alzo(o), dial. ook as), Eng., Fri., Pd. en Hd. (dial.) as.

as IV [+]: beantw. wsk aan ouer en veroud. Ndl. als as bw. v. graad, o.a. by ontk., in Afr. nog bek. in: so nimmer as te nooit (in WAT blb. saam met as III behandel).

J. du P. Scholtz (1961), Afrikaanse woorde en uitdrukkinge - eiegoed of erfgoed?, uitgegee deur Edith H. Raidt, in: Tydskrif vir Geesteswetenskappe, pp. 235-290

As voegw., of: Ek weet nie as hy sal kom nie. Hierdie gebruik van as word in Afrikaans nie as beskaaf erken nie. – Ter Laan 46: “As wordt ook gebezigd in plaats van òf in vragen: Moe vruig, as ze de schere kriegṇ kon:” O.V. II, iii, i.v. vernije:’t Zal me tog is vernije, hoe as dat afloo(e)pe zal (Ned.-Betuwe).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

als ‘onderschikkend voegwoord: indien, wanneer’ -> Petjoh als ‘aangaande, wat betreft’; Negerhollands a, es, ouder: as ‘onderschikkend voegwoord: indien, wanneer’; Berbice-Nederlands asi ‘onderschikkend voegwoord’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

als* onderschikkend voegwoord 1200 [CG II1 Servas]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut