Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

alfabet - (gezamenlijke lettertekens)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

alfabet zn. ‘gezamenlijke lettertekens’
Mnl. alphabeet [1484; Claes 1994a]; vnnl. alphabet, alfabet ‘alfabetisch register, klapper’ [1599; WNT Supp.].
Ontleend aan middeleeuws Latijn alphabetum < Grieks alphábētos, samengesteld uit de eerste twee letters van het Griekse alfabet álpha en bẽta.
De Grieken hebben het schrift van de Feniciërs in Palestina overgenomen, waar de letters uit tekeningen zijn ontwikkeld. De namen van de letters gaan uiteindelijk terug op de Semitische woorden die bij de afbeelding behoorden, zoals Hebreeuws 'ālef ‘rund, vee’ en bēþ ‘huis’, zie de afzonderlijke trefwoorden → alfa- en → beta-.
alfabetisch bn. ‘op, volgens alfabet’. Nnl. Alphabetische (verbogen vorm) [1717; Marin]. ♦ alfabetiseren ww. ‘alfabetisch rangschikken; leren lezen en schrijven’. Nnl. alphabetiseeren ‘alfabetisch rangschikken’ [1900; WNT Supp.], alfabetiseren ‘leren lezen en schrijven’ [1984; Dale]. Ontleend aan Frans alphabétiser [1853; Rey]. De jonge betekenis is gevormd met het achtervoegsel → -iseren bij het (niet-gangbare) antoniem van analfabeet. ♦ analfabeet zn. ‘ongeletterde’. Nnl. analphabeten (mv.) [1912; Kuipers]. Al dan niet via Duits Analphabet ‘id.’ [ca. 1800; Pfeifer] ontleend aan Latijn analphabetus < Grieks analphábḗtos, gevormd met het voorvoegsel → a- ‘niet, zonder’.
Lit.: Philippa/Quak 1994

EWN: ♦ alfabetisch bn. ‘op, volgens alfabet’ (1717)
ANTEDATERING: een algemeene Alphabetische Naamrolle (' namenlijst') [1700; Boekzaal, 189]
EWN: ♦ alfabetiseren ww. ‘alfabetisch rangschikken; leren lezen en schrijven’ (1900)
ANTEDATERING: eerst de afleiding alphabetisering 'alfabetische ordening' [1864; Dagblad van Zuidholland en 's Gravenhage (KB) 2/8]
Later: het alphabetiseeren ... van den ... woordvoorraad [1894; Handelingen MNL, 11]; ook alfabetisering 'het leren lezen en schrijven' [1965; Zierikzeesche nieuwsbode 9/9] (EWN: 1984)
EWN: ♦ analfabeet zn. ‘ongeletterde’ (1912)
ANTEDATERING: analphabeten [1887; Groene Amsterdammer 5/6]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

alfabet [letters van een spellingsysteem] {1484} < latijn alphabetum, gevormd van de namen voor de eerste twee letters van het Griekse alfabet alpha, bèta.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

alfabet znw. o., eerst sedert Kiliaen bekend, vgl. mhd. alfabete (eind 13de eeuw), mnd. alfabet (sedert 1420), < lat. alphabetum < gr. alphábetos, gevormd uit de namen van de eerste letters alpha en beta, die overgenomen zijn uit een semietische taal, vgl. hebr. alep en beth.

Het lat. alphabetum komt het eerst bij Tertullianus c. 200 n. Chr. voor. Het letterschrift stamt van de Foeniciërs, die het c. 1500 v. Chr. uit het lettergreepschrift ontwikkeld hebben.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

† alphabet znw. o., niet bij Kil., wel al mhd. alfabête, laat-mnd. alfabêt o. In veel talen ontleend aan laatlat. alphabêtum < gr. alphábētos (of wellicht een niet overgeleverde onz. vorm op -on: Schwyzer KZ. 58, 200). Het griekse woord, dat sedert einde 2e eeuw n.C. voorkomt, is gevormd van de (oorspr. semit.) namen der eerste twee letters van het gr. alphabet. De open e-klank in het ndl. woord is wellicht uit invloed van of ontlening via fr. alphabet te verklaren. Het Mnl. kende abête o., uit a + gr. bẽta; ook de nnl. benamingen A B (-boek), A B C. zijn reeds mnl., geschreven ab en abc (o.); vgl. mhd. âbêcê o.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

alfabet (zn.) alfabet; Middelnederlands alphabeet <1484> < Latien alphabetum.

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

alfabet s.nw.
1. Letters gebruik om 'n taal te skryf. 2. Versameling woorde, name, kaartjies, ens. wat in alfabetiese volgorde gerangskik is. 3. Eerste beginsels van 'n wetenskap of vak.
Uit Ndl. alfabet, vroeër gespel alphabet (al Mnl. in bet. 1, 1599 in bet. 2, 1866 in bet. 3).
Ndl. alfabet, alphabet uit Latyn alphabetum, 'n samestelling van alpha en betha, onderskeidelik die eerste en tweede letter van die Griekse alfabet, wsk. oorgeneem uit 'n Semitiese taal; vgl. Hebreeus alep en beth. Volgens De Vries - De Tollenaere (1997) is die Latynse woord alphabetum die eerste keer aangetref in Tertullianus se werk van ongeveer 200 n.C.
D. Alphabet, Eng. alphabet, Fr. alphabet.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

alfabet (Latijn alphabetum)

T. Pluim (1922), Wetenswaardig allerlei: bijdragen tot algemeene kennis voor studeerenden bijeenverzameld door T. Pluim, Groningen

Alphabet, het A.B.C., aldus genoemd naar de beide eerste letters van ’t Grieksche A.B.C., nl. alpha en bèta. De laatste letter heette omega, vandaar dat Alpha en Omega beteekent: het begin en het einde; bijv. in de Openbaring van Johannes I : 11; ook XXI: 6.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

alfabet ‘letters van een spellingsysteem’ -> Indonesisch alfabét ‘letters van een spellingsysteem’; Papiaments álfabèt, alfabèt ‘letters van een spellingsysteem’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

alfabet letters van een spellingsysteem 1484 [Claes] <Latijn

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut