Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

alcohol - (destillatieproduct)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

alcohol zn. ‘destillatieproduct’
Vnnl. alcohol ‘fijn poeder’ [1663; Meijer]; nnl. ‘wijngeest, ethylalcohol’ in Alcohol, of Alcool, in de scheikunde, betekend Geest van Wyn, door verscheidene Disteleeringen overgehaald [1736; WNT]; in de betekenis ‘alcoholische drank’ sinds de 19e eeuw: den alcohol ... te hulp te roepen ‘naar de drank te grijpen’ [1863; WNT verbeesten], Die avonden, wanneer alkohol noodig was om hierbinnen het pijnlijk gewoel terug te slaan! [1896; WNT].
Via Spaans alcohol uit Arabisch al-kuḥl, uit het lidwoord al en kuḥl ‘zeer fijn poeder van antimoon om de wimpers mee te bestrijken’. Het werd in Spanje als al-kuhúl uitgesproken.
Het woord stamt uit het jargon van de alchemisten. Het werd gebruikt voor een fijn poeder dat ontstond door een vaste stof te laten verdampen en weer neerslaan. Vanaf de 16e eeuw werd de naam overgebracht op essences verkregen door destilleren van vloeistoffen, en ten slotte op wijngeest en andere alcoholische destillaten.
Lit.: Philippa 1991

EWN: alcohol zn. ‘destillatieproduct’; de betekenis 'zeker soort vocht' (1736)
ANTEDATERING: Alcohol 'gedestilleerd vocht met brandbare en vluchtige damp' [1688; Le Mort, 63-64]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

alcohol [kleurloze vloeistof] {1663 in de betekenis ‘fijn stof’; in de betekenis ‘vloeistof’ 1736} < modern latijn alcohol < arabisch al [de] + kuḥl [antimoon, poeder van antimoon om de randen van oogleden aan te zetten, via ‘poeder verkregen door distilleren’ geworden tot ‘distillaat van vloeistoffen’].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

alkohol znw. m. Het eerst gebruikt door Paracelsus (1520-1530) voor ‘fijn poeder’, maar 1526-7 ook voor ‘wijngeest, aethylalkohol’. Eerst op het eind van de 16de eeuw in de huidige betekenis in gebruik. — Over spa. alcohol < arab. al-koḥl ‘poeder van loodzwavel, om er de wenkbrauwen mee te bestrijken’ (Lokotsch Nr. 1227).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

alcohol znw., nog niet bij Kil. Internationaal woord. Via spa. alcohol uit arab. al-kuḥl “poeder van loodzwavel, om de oogleden mee te bestrijken”.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

alkohol m., in Fr., Eng., Hgd., uit Sp. alcohol, van Ar. al-kuḥl = het onvoelbaar poeier, waarin het lidw. al en kuḥl = fijn poeier van spiesglas om de wenkbrauwen mee te blanketten.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

alkohol s.nw.
Bedwelmende vloeistof deur gisting uit verskillende stowwe verkry, wat 'n bestanddeel van sterk drank is, of drank wat dit bevat.
Uit Ndl. alkohol (1663 in die bet. 'fyn stof', 1736 in die bet. 'vloeistof').
Ndl. alkohol uit moderne Latyn alcohol, gevorm op basis van die Arabiese lw. al 'die' en kuhl 'antimoon, loodswael'. Die antimoon- of loodswaelpoeier is gebruik om die ooglede en wenkbroue te grimeer. Volgens De Vries - De Tollenaere (1997) is die Latynse woord die eerste keer deur Paracelsus gebruik in die bet. 'fyn poeier' (1520 - 1530); later is dit ook gebruik in die bet. 'wyngees, etielalkohol' (1526 - 1527). Eers aan die einde van die 16de eeu word die woord in die huidige bet. gebruik.
D. Alkohol, Eng. alcohol, Fr. alcool.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

alcohol (Spaans alcohol)

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Alcohol. In ’t Arab. was alkohl (al is ’t lidw.) het fijne poeder van spiesglas om de wenkbrauwen te verven. In de alchimie (aan de Arabieren ontleend) bet. het woord alcool: ’t fijnste poeder, dat bestaat; later: het eigenlijke wezen van een ding, bijv. alcool vini: het fijnst van den wijn, de geest van den wijn, wijngeest. Zoo kreeg het woord alcohol zijn tegenwoordige bet.

R. Dozy (1867), Oosterlingen, verklarende lijst der Nederlandschen woorden die uit het Arabisch, Hebreeuwsch, Chaldeeuwsch, Perzisch en Turksch afkomstig zijn, 's-Gravenhage

Alcohol
Is wel Arabisch, namelijk al-cohl (الكحل), verzachte uitspraak al-cohol, maar beduidt in die taal iets anders dan bij ons, namelijk: het zwarte, vlugge poeder van loodzwavel, waarmede de Oostersche vrouwen hare oogleden bestrijken en verwen (Noot: Niet van spiesglas, zooals men gewoonlijk zegt; vgl. Prax, Commerce de l’Algérie, p. 29: “Le cohol est la galène ou sulfure de plomb; ce qui a été reconnu d’ailleurs sur un échantillon que j’ai apporté. C’est à tort que plusieurs auteurs ont traduit le mot cohol par antimoine.”). Met toespeling op de vlugheid van dit poeder hebben de Europeesche scheikundigen aan den wijngeest den naam alcohol gegeven, welke beteekenis in het Oosten onbekend is.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

alcohol ‘product van destillatie’ -> Russisch alkogól' ‘product van destillatie’; Oekraïens alkogól' ‘product van destillatie’ ; Wit-Russisch alkagól' ‘product van destillatie’ ; Azeri alkogol ‘product van destillatie’ ; Indonesisch alkohol ‘product van destillatie’; Japans arukōru ‘product van destillatie’;? Koreaans alk'ool ‘product van destillatie’ .

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

alcohol kleurloze vloeistof 1770 [WNT Suppl] <modern Latijn

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut