Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

akte - (officieel schriftelijk stuk)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

akte zn. ‘officieel schriftelijk stuk’
Mnl. acten (mv.) ‘ambtelijke stukken’ [1346-49; MNW muniment], acten (mv.) ‘schriftelijke bewijsstukken’ [1462; MNW proces]; vnnl. acte, akte ‘ambtelijke akte’ [1500; WNT], ‘handeling’ [1545; Stall. I, 67]; nnl. ook acte ‘bedrijf in toneelstuk’ [eind 18e eeuw; WNT].
Ontleend aan Frans acte ‘het behandelde, de overeenkomst’ [1338; Rey] < Latijn ācta ‘de behandelde dingen’, mv. van āctus ‘gedaan’, het verl.deelw. van agere ‘doen, handelen’ (waaruit → ageren). De betekenis ‘onderdeel van een toneelstuk’ is opnieuw ontleend aan het Frans, dat in de Renaissance (1533; Rey) een speciale betekenis van Latijns actus ‘het gedane, de handeling’ ontleende, namelijk ‘theaterstuk; deel van een verhaal’.

EWN: akte zn. ‘officieel schriftelijk stuk’; de betekenis 'bedrijf (toneel)' (eind 18e eeuw)
ANTEDATERING: Annette en Lubin: opera bouffon in één acte [1764; titel in Picarta]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

akte [hoofddeel van toneelstuk, schriftelijk stuk] {acte [ambtelijk stuk, akte] 1453} < frans acte [schriftelijk stuk, hoofddeel van toneelstuk]. In de betekenis ‘schriftelijk stuk’ < latijn actum [handeling, daad, me. lat. ook: oorkonde], eig. verl. deelw. van agere [doen, handelen], dus lett. ‘dat wat gedaan, behandeld is’; het mv. acta betekende ‘handelingen, openbare verhandelingen, notulen’. De betekenis ‘hoofddeel van toneelstuk’ < latijn actus [voordracht, opvoering, bedrijf, akte], zn. gevormd van het verl. deelw. van agere [doen, verrichten].

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

akte v., uit Fr. acte = handeling, van Lat. actum (-us), verbaalabstr. van agere (z. akker).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

ak (zn.) akte van toneelstuk; Nuinederlands akte <1798> < Frans acte.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

akte (Frans acte)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

akte ‘schriftelijk stuk’ -> Indonesisch akta, akte ‘officieel document; diploma; vergunning’; Ambons-Maleis akten, akte ‘benoemingsakte’; Menadonees akte ‘schriftelijk stuk’; Soendanees akti ‘schriftelijk stuk’; Singalees akta-ya, akta-patraya ‘benoemingsakte’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

akte schriftelijk stuk 1453 [HWS] <Frans

akte hoofddeel van toneelstuk 1798 [WNT] <Frans

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

71. Akte nemen van iets,

d.w.z. ‘te kennen geven, dat men een verklaring, bewering of bekentenis, door een ander gedaan, goed en wel gehoord en verstaan heeft en zich het recht voorbehoudt, om zich daarop, waar het noodig mocht zijn, te beroepen’; Ndl. Wdb. II1, 39. De zegswijze is ontleend aan het rechtswezen, waar men onder akte vragen van iets verstaat ‘aan den rechter de schriftelijke opteekening vragen van een in de terechtzitting gedane verklaring of van een voorgevallen feit; vandaar akte verleenen, dat verzoek inwilligen’; vgl. fr. prendre acte de qqch., le faire constater légalement; hd. von einer Sache Akt nehmen.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut