Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

aks - (bijl)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

aks zn. ‘bijl’
Onl. *acus ‘bijl’ in an acusi (datief ev.) en mit acusin (datief mv.) [10e eeuw; W.Ps.]; mnl. a(e)xe, a(e)cs ‘bijl, strijdbijl, timmermansbijl’, acs ‘bijl’ [1240; Bern.], een aex, een baerdaex vel dweersbiil [ca. 1481-83; Voc.cop.] < *akes, eenmaal hakes [eind 13e eeuw]. Daarnaast haex met prothetische h- en door invloed van mnl. haetsche ‘bijl’ (uit Oudfrans, Oudpicardisch hache ‘handaaks, kleine strijdbijl’). Verder vnnl. aecse, of bijl [1546; Naembouck], aeckse [1599; Kil.], hax [17e eeuw; WNT], aaks ‘timmerbijl’. De nevenvorm a(a)kst is mogelijk onder Duitse invloed (Duits Axt ‘bijl’) ontstaan.
Os. acus ‘bijl’ (mnd. ackes, axe, exe); ohd. achus, aches (mhd. ackes, ackis, nhd. Axt [sinds 13e eeuw]); ofri. axa (nfri. akse(bile), hakse(bile)); oe. æx, æsc, acas (ne. axe); on. øx; got. aqizi; < pgm. *akus- (< *akw-s-), *akusjō-, akwizjō-.
Gewoonlijk wordt hierbij de wortel pie. *h2egw-es- (IEW 9) genoemd, die daarnaast in verband gebracht wordt met Latijn ascia ‘bijl, troffel’ en Grieks axínē ‘bijl’. Beide stuiten echter op bezwaren. De Griekse vorm moet op ouder *ak-si of *ag-si teruggaan, zonder labiaal element u of w. Voor Latijn ascia moet metathese uit *acsia < *agw-si-a aangenomen worden. Wrsch. is er sprake van gemeenschappelijke ontlening aan een voor-Indo-Europese substraattaal.
Lit.: W.J.J. Pijnenburg (1990) ‘De erfwoorden: aaks’, in: Moerdijk 1990, 67-77; W. Braune/W. Mitzka (1963) Althochdeutsche Grammatik, Tübingen, 240

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

aks*, aaks, akst [bijl] {oudnederlands acusi (3e nv.) 901-1000, middelnederlands aex, aecs(e)} oudhoogduits ackus (hoogduits Axt), oudengels æx, oudnoors øx, gotisch aqizi; buiten het germ. latijn ascia, grieks axinè.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

aaks znw. v. m. ‘bijl’ ook aks en aakst (dit onder invloed van nhd. axt), mnl. aex v., onfrank. acus, os. akus, ohd. ackus, ackis, oe. æx (ne. axe), on. øx, got. aqizi ‘bijl’. — De germ. grondvorm is *akwizjō naast *akusjō — lat. ascia (< *acsia), gr. axinē ‘bijl’.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

aaks, aks znw., ook a(a)kst onder invloed van du. axt, mnl. aex v. “bijl”. = onfr. acus, ohd. ackus, akis (nhd. axt), os. akus, ags. æx (eng. axe), north. acas, on. øx, got. aqizi v. “bijl”, germ. *akwizjô- (i uit e), *akusjô-, *akus-. Verwant met lat. ascia (*acsia), gr. axínḕ “bijl”.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

aks, akst v., akst met paragog. t; z. aaks.

aaks v., Mnl. aex, Onfra. & Os. ac(c)us + Ohd. ackus (Mhd. ackes, Nhd. axt, met paragog. t), Ags. æx (Eng. ax), On. ǫx (Zw. yxa, De. økse), Go. aqizi + Gr. axínē, Lat. ascia (d.i. *acsia): Idg. wrt. .

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetensckap en Kuns

aks I [+]: – aaks – , “byl”; Ndl. a(a)ks/aakst (wsk. na vb. v. Hd.) (Mnl. aecs/a(e)x, Kil aeckse, 17e eeu ook hax), Hd. axt, Eng. axe, “(stryd)byl”, verb. m. Lat. ascia, Gr. axinê, “byl”.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

aks ‘bijl’ -> Negerhollands aks ‘bijl; snijdend werktuig in de vorm van een bijl’; Sranantongo aksi ‘bijl’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

aks* bijl 0901-1000 [WPs]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut