Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

ajuin - (ui)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

ajuin zn. (BN) ‘ui’
Mnl. oinjvn [1240; Bern.], uniun [1226-50; CG II, Pl.gloss.], van ajune ende loeck ‘van ui en look’ [1285; CG I, 1021], onioen, eniuun, enyuun enz.
Ontleend aan Frans oignon ‘ui’ [13e eeuw], dat net als Engels onion teruggaat op de verbogen Latijnse vorm ūniōn- bij ūniō ‘ui’, zie → ui.
In de moderne dialecten komen nog talrijke varianten voor, bijv. Vlaams a(n)joen, Zeeuws juun, Brabants juin. De oorzaak daarvoor ligt in de klemtoon op de tweede lettergreep en in de bijzondere ontwikkelingen binnen de afzonderlijke dialecten. De oudste ontlening is un (ook oonj, unj), aangezien die wrsch. op de Latijnse nominatief ūniō ‘ui’ teruggaat.
Het woord heeft de oude naam look ‘ui’ als zelfstandig woord verdrongen; dit komt echter nog voor in bieslook en knoflook, zie → look 1.
Lit.: Frings 1966, 99; Frings 1968, 496-498; Weijnen 1975, 193-194

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

ajuin [ui] {ajune (3e nv.) 1285} < latijn unionem, 4e nv. van unio [ui] → ui.

juin1 [ui] {1621} verkorting van ajuin.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

ajuin znw. m., daarnaast dial. vla. a(n)joen, zeeuws juun, brab. juin, vgl. mnl. onioen, eniuun, eyuun, ayuun, juun ‘ajuin, ui’. — of < rom. *unionem (voor 800), of later < ofra. oignon.

Maastr. un, heerls unne, tongers ün beantwoorden aan ohd. une-(louh), oe. ynneleac, een oudere ontlening uit het lat. — Vgl. Frings, ZfdM 1923, 212 vlgg.

juin znw. m. v. dial. (Zuid-Holl, Noord-Brab, land van Heusden, Antwerpen), naast juun (Overmaasse, Zeeland) is een verkorting van ajuin (evenals pul voor ampul).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

ajuin znw., met eigenaardige dial. en mnl. vormen: vla. a(n)joen, zeeuwsch juun, N.Brab. juin, Maastr. un (“ui”), mnl. onioen, enioen, eniuun (ook met ng geschreven), eyuun, ayuun, juun “ajuin, ui”, Teuth. june “cepa”. Deze vormen zijn òf voor 800 uit rom. *ŭniône(m) “ui” ontleend: rom. ô kan als germ. ô of û optreden, vlg. kruin, moerbei; — òf later uit fr. oignon (< ŭniônem); vgl. dan voor de klinkerwisseling mnl. caproen : capruenmuts” e. dgl.; — òf (’t waarschijnlijkst) deels uit het Rom., deels uit het Fr. Voor de onbetoonde a naast o. (vgl. ook Kil. oiuyn, aiuyn) vlg. kantoor, voor juun vlg. pul en amandel. Zie ui. Een oudere ontl. uit ’t Rom., met teruggetrokken accent (of van den lat. nomin.?) is ohd. unna v., une-(louh) “ui”.

[Aanvullingen en Verbeteringen] ajuin. Maastr. un = ohd. unna v., ags. ynne-(lêac).

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

ajuin. Bij mnl. onioen enz. sluit zich aan owvla. (herb.) uniun.— Als oudere ontlening, van het type ohd. une (-louh), moet ook vermeld worden ags. ynne-lêac o. ‘ajuin’. Van deze oude ontl. zijn ook Maastr. un (dus niet bij de ajuin-vormen), heerls unne mv., tongers ün voortzettingen (zie addendum v.Wijk), evenals rijnl. öllich, welk laatste berust op een samenst. met germ. look = ohd. une-louh. Frings ZsfdeuMua. 1923, 212 vlgg.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

ajuin m., gelijk Eng. onion, uit Fr. oignon, van het volkslatijn unionem (-io). Die plantnaam is hetzelfde woord als het klassiek Lat. unionem (-io). waarvan Fr. union, en beteekent dus eenheid, omdat ze uit één stuk is, in tegenstelling met het knoflook (z.d.w. en ook ui).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

ajuin s.nw.
1. Ui. 2. Vlesige blare van 'n sekere knolplant wat soms gebruik word om die afskeiding van slym en urine te bevorder. 3. Gereg bestaande uit fyngesnyde uie met kerrie en asyn.
In bet. 1 en 2 uit Ndl. ajuin (al Mnl. in bet. 1, 1831 in bet. 2). Bet. 3 het in Afr. self ontwikkel. Eerste optekening in vroeë Afr. op 13 April 1711 in die aanhaling "'t versamelen der benoodigde ajuijn" (Resolusies van die Politieke Raad, C.28).
Ndl. ajuin uit Fr. oignon uit Latyn unionem, 4de naamval van unio 'ui'.
Vanuit vroeë Afr. in S.A.Eng. in die vorm aju(i)ntje, as wisselvorm van uintjie (1786).
Vgl. ui.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

ajuin: (min gebr., hoofs. nog net v.) “knolgewas” (spp. Urginea, fam. Liliaceae); Ndl. ajuin, “ui” (Mnl. o.a. ayuun/ayuen, aiuen, anjuun, onioen, by vRieb ajuin/ajuyn) òf vroeg uit Rom. unio(nem) óf later uit Fr. oignon, Eng. onion; en v. ui.

Thematische woordenboeken

M. De Coster (2007), Groot scheldwoordenboek: van apenkont tot zweefteef, Antwerpen

ajuin: (in Vlaanderen in bepaalde streken) domkop; soms iemand die snel huilt, huilebalk; waardeloze man. Reeds bij De Cock. Ajuin is een Vlaams woord voor ui.

Van danige alteratie stiet hij de pint en het fleske van zijn tafel en begon, de flauwe ajuin, te huilen. (Maria Vermeyen, Moeders oudste meisje, 1947)

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

ajuin (Latijn unionem, 4de nv.)

P.G.J. van Sterkenburg (2001), Vloeken. Een cultuurbepaalde reactie op woede, irritatie en frustratie, 2e druk, Den Haag

andjoen. In Vlaanderen komt de bastaardvloek wel lieve andjoen! voor. Andjoen is een gewestelijke naam voor ui. Het woord fungeert als substituut van Heer, God, genade! e.d. IJdel gebruikt drukt de vloek ongeloof uit, maar ook teleurstelling, lichte verontwaardiging e.d.

C.H.Ph. Meijer (1919), Woorden en uitdrukkingen verklaard door Dr. C. H. Ph. Meijer, Amsterdam

Ajuin, hetzelfde als ui, ook etymologisch; een zeer merkwaardig woord, om de vele vormverwisselingen, die het ondergaan heeft; ’t fra. oignon, van lat. unio, gen. unionis, kreeg bij ons, wat vooral met de vreemde woorden met de gn meer gebeurde, verschillende vormen, waarbij komt, dat de lettergreep vóór den hoofdtoon toch onderhevig is aan vele vervormingen; in ’t mnl. vindt men enioen, eniung, enguun, inguun, oniuyn, eyuun; later oiuyn, aiuyn, ayiuin, en eindelijk ajuin, dat nog afgekort werd tot juin (met b.nw. juinig, naar uien smakend). Door verschuiving van het accent ontstonden de vormen ónjoen en únjoen, die tot uien mv. uiens werd (vgl. mui(d)en naast munden, buidel naast bundel enz.). Dit enkelv. uien werd als meerv. opgevat en zoo ontstond eindelijk ons ui. Wat betreft de wijze van weergeven van de fransche gn, laat ik een klein verzamelingetje van schrijfwijzen van Spanje en Spanjaard hier volgen: de Pottre, Dagb. 71: Spannen; B. Heyns, Spieghel d. Wer. 9 b: Spaengen; Bor, Ned. Oorl. 1, 4 b: Spaingnien; Hondius, Moufe-schans 427: Spaignien en 428: Spangien; Friesch Placaatb. 4, 763 b : Spaengien; Vlaamsen Placaatb. 3, 866: Spagnien; Groot Placactb. 5, 1549 a: Spaigne. — De Pottre, Dagb. 70: Spaennaerden en 71 : Spannaerden; Mainix, Byenc. 96 b : Spangiaerts; Friesch Placaatb. 4, 445 a, Spangnarden; Vla. Placaatb. 2, 112: Spaignaert en Spaengaert; O.-I. e. W.-I. Voyag. 11, 54: Spaignaerden.
Verder zie men nog bij Karonje.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

ajuin ‘ui’ -> Zuid-Afrikaans-Engels uintjie ‘eetbare bloembol’; Berbice-Nederlands ajun ‘ui’; Sranantongo ayun ‘ui’; Aucaans ajoen ‘ui’; Saramakkaans ajón ‘ui’; Arowaks ajoeng ‘ui’ ; Karaïbisch ayuna ‘ui’ .

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

ajuin ui 1285 [CG I2, 1021] <Latijn

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut