Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

abuis - (vergissing, misvatting); (mis, verkeerd)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

abuis zn. ‘vergissing, misvatting’; bn. ‘mis, verkeerd’
Mnl. abuus, ab(b)uys (zn.) ‘vreemde zaak, bedrog, zinsbegoocheling’ [1330; MNW]. Als bn. met de betekenis ‘mis, verkeerd’ is het woord jonger [1712; WNT].
Ontleend aan Frans abus ‘misbruik, dwaling’ [1361] < Latijn abūsus ‘verbruik, misbruik’, verl.deelw. van abūtī ‘verbruiken, misbruiken’, gevormd uit → ab- en ūti ‘gebruiken’, zie ook → usance.
abusievelijk bw. ‘bij vergissing’. Vnnl. abusivelick ‘op onrechtmatige wijze’ [1513; MNW], abuziuelic ‘bij vergissing’ [1550; Claes 1996], ook abusi(j)f ‘verkeerd’ [1500; MNHWS]. Ontleend aan Frans abusif [1361] < Latijn abūsīvus, afleiding van abūsus.

EWN: abuis zn. ‘vergissing, misvatting’; bn. ‘mis, verkeerd’; de betekenis (bn.) 'mis, verkeerd' (1712)
ANTEDATERING: dat abuys is [1658; De Lange, 112]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

abuis [vergissing] {abuus [vreemde zaak, bedrog, zinsbegoocheling] 1330} < frans abus [misbruik, dwaling] < latijn abusus [misbruik, gebruik van een woord in oneigenlijke zin], van het verl. deelw. van abuti [misbruik maken van], van ab [weg, on-] + uti [gebruiken].

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

abuis

Het Latijnse woord usus betekent: gebruik. Abusus is: het verbruik, het opmaken, maar ook: het misbruik, de dwaling. Ook in de zin van: verkeerde bejegening komt het voor en daaruit vloeit weer die van: fopperij, bedrog, voort. In die zin gebruikte men in het Oudfrans het woord abus, in het Middelnederlands abuus. Thans is dwaling de gewone betekenis. Men zegt: bij abuis, abuis hebben en iets abuis hebben. Vroeger bestond ook het werkwoord abuizen voor: zich vergissen, maar dat wordt thans niet meer gebruikt.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

abuis znw. o. en bnw. mnl. abuus znw. o. ‘vreemde zaak, dwaasheid, bedrog’. < fra. abus ‘misbruik, dwaling’ < lat. abūsus ‘verbruik, misbruik’.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

abuis znw. o. en bnw., mnl. abuus znw. o. “vreemde zaak, verwarring, fopperij”. Uit fr. abus “misbruik, dwaling” en dit uit lat. abûsus “verbruik, misbruik”.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

abuis o., Mnl. abuus, uit Fr. abus = misbruik, misgreep, bedrog, van Lat. abusum (-us), van abuti, naar ’t model usus, uti.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

abuis s.nw.
Vergissing, fout (slegs in die uitdr. per abuis).
Uit Ndl. abuis (Mnl. abuus 'bedrog, vreemde, sonderlinge saak'). In Ndl. word lank reeds sowel bij as per saam met abuis gebruik; vgl. by abusen (1511), by abuys (1643) teenoor per abuys (1737) 'by vergissing' (veral t.o.v. syferwerk).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

abuis (Frans abus)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

abuis ‘vergissing’ -> Negerhollands abus ‘misverstand’; Papiaments † abijs ‘vergissing’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

abuis vergissing 1410 [MNW] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut