Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

abracadabra - (toverspreuk, wartaal)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

abracadabra zn. ‘toverspreuk, wartaal’
Nnl. de Verschrikking van het Woord Abracadabra [1726; WNT].
Ontleend aan Latijn abracadabra [3e eeuw]. De verdere herkomst is onbekend. Mogelijk stamt het uit Grieks ABRASADABRA; de Griekse hoofdletter S (Σ) werd in de Middeleeuwen aangezien voor C en uitgesproken als /k/.
Oorspr. was dit een kabbalistisch machtswoord uit de gnostische sekte van Basilides [ca. 125], voor het eerst aangetroffen in een leerdicht van Q. Serenus Sammonicus (III) [ca. 200]. Het werd elf maal onder elkaar geschreven op een zogeheten Abraxassteen, telkens met een letter minder, zodat een gelijkzijdige driehoek ontstond. Dit amulet zou de mens beschermen tegen ziekten en noodlottige invloeden.
O.a. ODEE ziet verwantschap met Abraxas (oudere vorm Abrasax), naam van de oppergod van de Basilidianen, die eveneens veel op amuletten voorkomt, met hetzelfde doel. Volgens Irenaeus (Adversus haereses 1,12;1) betekent Abraxas in de gnostiek het getal 365 (a = 1, b = 2, r = 100, x = 60 en s = 200), naar de 365 emanaties van de godheid en het aantal dagen van het jaar. CEDEL 1977 noemt deze verklaring echter onwaarschijnlijk en beschouwt Abraxas als een (onbekend) Hebreeuws acrostichon. Brandenstein leidt abracadabra in de betekenis ‘schuim en as’ (wellicht ook ‘nevel en rook’) uit het Thracisch af.
Lit.: W. Buchholz (1956) ‘Abracadabra’, in: Zeitschrift für Religions- und Geistesgeschichte 8, 257-259; W. Brandenstein (1957) ‘Etymologica’, in: E. Pulgram Studies Presented to J. Whatmough, Den Haag, 26 e.v.; H. Biedermann (1973) Handlexikon der magischen Könste, Graz

EWN: abracadabra zn. ‘toverspreuk, wartaal’ (1726)
ANTEDATERING: vnnl. dat hy die woorden Abracadabra op een briefken schreef [1597; Hist.CW, 23]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

abracadabra [toverspreuk] {1726} < grieks abrasadabra, op gemmen voorkomend in lettervormen die veroorzaakten dat middeleeuwers de s aanzagen voor een c en uitspraken als k; de gemmen heetten abraxasstenen; in de gnostiek betekent latijn abraxas het getal 365 naar de cijferwaarde van de griekse letters, waarbij a = 1, b = 2, r = 100, x = 60 en s = 200, het aantal dagen van het jaar, maar ook het getal der gnostische eonen.

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

abracadabra

Wij gebruiken dit woord in de betekenis van: onbegrijpelijke taal. Maar eigenlijk is het een Arabisch toverformulier dat er zó uitzag:
a b r a c a d a b r a
a b r a c a d a b r
a b r a c a d a b
a b r a c a d a
a b r a c a d
a b r a c a
a b r a c
a b r a
a b r
a b
a

Dit fraais schreef men op een stuk perkament en hing dat om de hals van een koortslijder of men bond het op een gewond lichaamsdeel. Zoals iedere regel van het formulier een letter minder telt dan de vorige, zo neemt de koorts dagelijks af. Want abracadabra betekent in het Aramees: het is genezen of: vlucht als deze woorden.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

abrakadabra s.nw.
1. (histories) Towerformule op perkament geskryf en om die nek gedra as afweermiddel teen siektes. 2. Onverstaanbare taal, wartaal, onsin.
Uit Ndl. abracadabra (1726).
Ndl. abracadabra, wat oorspr. 'towerformule' beteken, uit Laat-Latyn abracadabra uit Laat-Grieks abrasadabra, 'n towerwoord wat deur 'n Gnostiese sekte gebruik is. Wsk. afgelei van Abrasax, die naam van die Gnostiese god; vgl. Hebreeus abrach 'heilige woord, geseënde naam'. Die magiese krag lê na bewering in die uitspreek van die woord.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

abracadabra (Grieks ΑΒΡΑCΑΔΑΒΡΑ)

E. Sanders (1993), Eponiemenwoordenboek: Woorden die teruggaan op historische personen, Amsterdam

abracadabra, 1. (eig.) toverspreuk, op perkament geschreven en aan een vlasdraad om de hals gedragen amulet; 2. (fig.) wartaal, onbegrijpelijke taal
Heeft er ooit iemand geleefd die abracadabra heette? Bevat deze veelgebezigde toverspreuk een eigennaam? Nee en ja. Abracadabra is oorspronkelijk een zogeheten kabbalistisch machtswoord uit de gnostische sekte van Basilides [ca. 125 n.Chr.]. Het is voor het eerst aangetroffen in een omstreeks 200 n.Chr. door Q. Serenus Sammonicus geschreven leerdicht vol huismiddeltjes.
Het woord werd elf maal onder elkaar geschreven op een zogeheten Abraxassteen, telkens met één letter minder, zodat een gelijkzijdige driehoek ontstond. ‘Een tooverwoord, dat in staat was koorts, kiespijn en andere ongesteldheden te verdrijven’, schreef de Winkler Prins nog in 1905.
Over de herkomst van abracadabra is bijzonder veel te doen geweest, maar volgens onder anderen C.T. Onions is het verwant aan Abraxas (in oudere vorm Abrasax), de naam van de oppergod van de Basilidianen. Volgens verschillende naslagwerken staat Abraxas in de gnostiek voor het getal 365 (a=1, b=2, r=100, x=60 en s=200), naarde 365 openbaringen van de godheid en het aantal dagen van het jaar.
Hoewel er nooit iemand heeft geleefd die abracadabra heette, schuilt in dit woord dus mogelijk wel een eigennaam.

T. Pluim (1922), Wetenswaardig allerlei: bijdragen tot algemeene kennis voor studeerenden bijeenverzameld door T. Pluim, Groningen

Abracadábra. “Dat is voor mij abracadabra,” zegt men wel eens, als men van hetgeen men leest of hoort, niets kan begrijpen.
Over den oorsprong van dit woord is men het nog niet eens, maar als zeer waarschijnlijk kan de volgende verklaring gelden.
In de grijze oudheid, toen de Egyptenaren, Perzen, Grieken, enz. reeds de wijsbegeerte beoefenden, kende men aan sommige woorden een geheimzinnige kracht toe, ’t zij om booze geesten te bezweren, om ziekten te genezen, om gevaren af te wenden, ’t zij anderszins. Zoo bestond er een tooverwoord abraxas, door een Grieksch wijsgeer genoemd en van Egyptischen oorsprong gerekend, doch in werkelijkheid aan de Perzen ontleend. Met dit woord duidde bedoelde wijsgeer de 365 gedaanten aan, waarin zich de godheid openbaarde, overeenkomende met de 365 dagen des jaars. Volgens ’t Grieksche alphabet is de som der letters van dit woord werkelijk 365, n.l. a = 1; b = 2, r = 100; a = 1; x = 60; a = 1 en s = 200. Zoo geeft ook de naam van den Perzischen zonnegod Mithras, in ’t Grieksch Meithras, het getal 365, evenals bij de Egyptenaren het woord Neilos (= Nijl). – Het woord Abraxas nu werd op steenen gesneden, die met allerlei zinnebeeldige figuren versierd waren, welke steenen men vooral als amuletten (z. d. w.) gebruikte en waarvan er nog vele voorhanden zijn.
Later is het woord tot Abracadabra verlengd en werd toen aangewend tot het verdrijven der koorts. Het eerst wordt dit laatste woord vermeld door Serenus Samonicus, die omstreeks 200 j. v. C. te Rome de geneeskunst uitoefende. Hij geeft een voorschrift, hoe het gebruikt moet worden; men moest nl. elf maal het woord onder elkaar schrijven, doch bij iederen keer van achteren een letter weglaten, zoodat men een driehoek verkreeg, aldus:
Abracadabra
Abracadabr
Abracadab
enz.
Dit papiertje werd in een linnen doek gewikkeld en om den hals gedragen.
Later werd dit geheimzinnige woord niet meer begrepen en zoo verkreeg het de beteekenis van: onbegrijpelijke, zinledige taal, wartaal.

C.H.Ph. Meijer (1919), Woorden en uitdrukkingen verklaard door Dr. C. H. Ph. Meijer, Amsterdam

Abracadabra (Het is), het is onzin, onverstaanbare taal, onzin. Eigenlijk is abracadabra een tooverspreuk, die op een bepaalde wijze op een perkament geschreven en om den hals gedragen werd, als voorbehoedmiddel tegen koorts enz. Het werd geschreven als hiervoor is aangegeven, waardoor men het woord langs twee zijden van den driehoek kon lezen, of langs de hypothenusa en de beide rechthoekszijden. Daar dit voor een niet verstaander een reeks zinledige klanken vormde, werd abracadabra gebruikt in den zin van onverstaanbare taal, wartaal, onzin. Waarschijnlijk is het woord samengesteld uit een Grieksch en een Hebreeuwsch woord; het wordt ook wel afgeleid van Abraxas, een naam van den Perzischen zonnegod Mithra.
abracadabra
abracadabr
abracadab
abracada
abracad
abraca
abrac
abra
abr
ab
a

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

abracadabra ‘toverspreuk’ -> Indonesisch abrakadabra ‘toverspreuk’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

abracadabra toverspreuk 1726 [WNT] <Grieks

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

39. Het is abracadabra,

d.w.z. het is wartaal, onzin, onverstaanbare taal, fr. hd. eng. abracadabra; volgens sommigen afgeleid van het Grieksche ABPACAΔABPA, waarin de C, een oude vorm voor de Σ, is genomen voor eene K. Men meent, dat gnostieken dit woord gevormd hebben van het gr. αβραξας of αβρασαξ (waarvan de verschillende letters ieder een getal aanduiden, wier gezamenlijke waarde 365 isρ = 100; σ = 200; ξ = 60; β = 2; α α α = 3. en waarmede de 365 openbaringen der Godheid worden bedoeld) en het Hebreeuwsche dabar, woord. Eigenlijk verstond men onder dit abracadabra een tooverspreuk, bestemd om op perkament geschreven aan een vlasdraad om den hals gedragen te worden als middel tegen koorts, kiespijn, enz. In den vorm waarin de letters geplaatst worden, kan men het denkbeeld van verminderen herkennen:

...

Ook konden de beginletters worden weggelaten. Daar deze onder elkaar geschreven woorden onverstaanbaar zijn, kreeg ‘abracadabra’ de beteekenis van wartaal, onzin, in welken zin ik dit woord bij ons aantrof bij Tuinman I, 247; C. Wildsch. III, 158: ‘Hevige, tedere, belanglooze liefde’ is voor haar abra cadabra; Janus, 48; 165.Zie Hatzfeld, 10 b; Woordenschat, bl. 7; Baumeister, Denkmäler des Klassischen Altertums I, bl. 1-2, waar eenige beschrijvingen van abraxoïden (amuletten) gevonden worden. Nederlandsche Volksboeken XII, bl. 23: Also heeft hy oock van den Herono Semmonico geleert, dat hy die woorden Abracadabra op een briefken schreef, ende altijdt een letter achter liete, ghelijck ghy hiersien meucht. Ende hier na eenen crancken, die het feber ofte coude hadde aen den hals hienge, gelijck hem nu dat woort alleynsken met een letter ver liest, also soude ook het feber alle dage afnemen ende vergaen.Volgens anderen is abracadabra ‘nur der nach analogie geläufiger palindrome zur rollender zauberformel gemachte anfang des lateinischen alphabets’.Zie het uitvoerig artikel van A. Dieterich over ABC denkmaeler in Rheinisches Museum für Philologie, bd. 56, p. 91; vgl. een artikel van J. Verdam over Bezweringsformulieren in de Mededeelingen v.d. Maatschappij d. Nederl. Letterk. te Leiden, 1900-1901, bl. 51; Volkskunde, XV, bl. 16; J. Hoops, Reallexikon, 82: Einen Sinn aus diesen und ähnlichen Formeln zu entziffern ist bisher nicht gelungen. Je dunkler sie war, desto mehr Kraft schrieb man ihr zu.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut