Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

abacus - (dekplaat van een zuilkapiteel; rekentafel; pronktafel)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

abacus zn. ‘dekplaat van een zuilkapiteel; rekentafel; pronktafel’
Vnnl. abacus “een aenrichte, oft credents tafel, ende rekenbanck, Item een plaetse daermen sitten mach” (‘een buffet, of tafel voor spijzen en een rekenbord alsmede een plaats waar men kan zitten’) [1546; WNT rekenen I]; nnl. abacus ‘dekplaat van een zuilkapiteel’ [1824; Weiland].
Ontleend aan Latijn abacus ‘pronktafel, buffet, rekenbord, dekstuk op een kapiteel’ < Grieks ábax (genitief ábakos) ‘rekenplank’, eventueel ‘plank met stof erop’, van onzekere verdere herkomst; mogelijk uit Hebreeuws/Aramees/Syrisch 'ābāq, 'abqā, 'abāqāh ‘stof, poeder’: oorspr. rekende men in een bakje stof of zand.
De betekenisuitbreiding vond al in het Latijn plaats: voor de betekenis ‘dekplaat’ moet worden gedacht aan een betekenisontwikkeling ‘plank’ > ‘plaat’, en van daaruit ‘tafel(plaat)’ en ‘buffet, pronktafel’, zie bijv. ook → aanrecht. De abacus is in de 11e-12e eeuw in Europa ingevoerd. In rekenboeken van de 15e-17e eeuw stonden lessen met de abacus, het zogenaamde “reeckenen metter linien”. Het telraam is in de 19e eeuw heringevoerd.
Lit.: Kool 1999, 19-21, 128-131

EWN: abacus zn. ‘dekplaat van een zuilkapiteel; rekentafel; pronktafel’ (1546)
ANTEDATERING: Abacus 'buffet, pronkkast' [1515; iWNT trezoor]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

abacus [telraam] {1515} < latijn abacus [rekenbord, speelbord, dekplaat van een kapiteel (in deze betekenis zo benoemd door Vitruvius op grond van vormgelijkenis)] < grieks abax (2e nv. abakos) [speeltafel, rekentafel]; de afleiding van dit woord van hebreeuws ābhāq [stof] vanwege de veronderstelling dat het schriftelijk rekenen in zijn eerste vorm plaatsvond met behulp van een bakje zand, is hoogst onzeker.

Thematische woordenboeken

E.J. Dijksterhuis (1939), Vreemde woorden in de wiskunde

Abacus (Lat. abacus = rekenbord; < Gr. ἄβαξ = tafel). Gelinieerd rekenbord, op de lijnen waarvan schijfjes werden geplaatst, die naar de lijn, waarop ze lagen, eenheden, tientallen enz. aanduidden.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

abacus telraam 1515 [WNT trezoor] <Latijn

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut